Hiến pháp đầu tiên và tinh thần dân chủ

Trong lịch sử lập hiến của nước ta, đến nay có 5 bản Hiến pháp được ban hành, gắn liền với những bước ngoặt lớn của cách mạng Việt Nam. Trong đó, Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giữ một vị trí đặc biệt.

Hiến pháp của tinh thần dân chủ

Sau quá trình chuẩn bị nghiêm túc, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa I (ngày 9-11-1946) đã thông qua Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Do hoàn cảnh chiến tranh và yêu cầu cấp bách của cách mạng, Hiến pháp được Quốc hội trực tiếp thảo luận, quyết định, nhằm sớm xác lập nền tảng pháp lý cho nhà nước mới.

Kỳ họp thứ 11, Quốc hội Khóa I đã thông qua Hiến pháp 1946.

Đây là một kết quả vô cùng quan trọng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá tại phiên họp bế mạc Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa I: “Hơn 10 ngày nay, các đại biểu đã khó nhọc làm việc. Quốc hội đã thu được một kết quả làm vẻ vang cho đất nước là đã thảo luận xong bản Hiến pháp. Sau khi nước nhà mới tự do được 14 tháng, đã hoàn thành được bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử nước nhà. Bản Hiến pháp được coi là một vết tích lịch sử Hiến pháp đầu tiên trong cõi Á Đông này nữa. Bản Hiến pháp đó chưa phải hoàn toàn nhưng nó đã làm nên theo một hoàn cảnh thực tế. Hiến pháp đó nói với thế giới nước Việt Nam đã độc lập. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới biết dân tộc Việt Nam đã có đủ mọi quyền tự do. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới phụ nữ Việt Nam đã được đứng ngang hàng với đàn ông để được hưởng chung mọi quyền tự do của một công dân, một tinh thần đoàn kết chặt chẽ giữa các dân tộc Việt Nam và một tinh thần liêm khiết, công bình của các giai cấp”.

Hiến pháp 1946 không chỉ đặt nền móng cho nhà nước mới mà còn thể hiện rõ tinh thần dân chủ sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, khẳng định rõ bản chất của chế độ mới. Lần đầu tiên trong lịch sử, chủ quyền quốc gia được hiến định thuộc về toàn thể Nhân dân, chấm dứt vĩnh viễn chế độ quân chủ và ách thống trị thực dân.

Một trong những giá trị nổi bật của Hiến pháp 1946 là sự đề cao quyền con người, quyền công dân. Các quyền tự do cơ bản như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp, tự do tín ngưỡng, quyền cư trú, quyền bầu cử và ứng cử được quy định tương đối đầy đủ, rõ ràng. Đặc biệt, Hiến pháp khẳng định nam nữ bình quyền, thể hiện tư tưởng tiến bộ, nhân văn và tầm nhìn vượt thời đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tinh thần dân chủ trong Hiến pháp 1946 không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận các quyền, mà còn thể hiện ở cách thức tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước. Hiến pháp quy định rõ vai trò của Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất, Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất, hệ thống tư pháp được tổ chức để bảo vệ công lý và pháp luật.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, dân chủ luôn gắn liền với pháp quyền. Người nhiều lần nhấn mạnh: dân chủ phải được bảo đảm bằng pháp luật, và pháp luật phải thể hiện ý chí, nguyện vọng của Nhân dân. Hiến pháp, vì thế, không phải là văn bản hình thức, mà là công cụ để Nhân dân thực sự làm chủ đất nước.

Bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Hiến pháp năm 1946. Ảnh: Tư liệu

Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Dân chủ nghĩa là dân làm chủ”. Nhân dân không chỉ trao quyền cho Nhà nước thông qua bầu cử, mà còn có quyền giám sát, phê bình và tham gia xây dựng chính quyền. Tư tưởng ấy đã thấm sâu vào Hiến pháp 1946, tạo nên nền tảng cho mối quan hệ gắn bó giữa Nhà nước và Nhân dân.

Giá trị bền vững

Dù ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt và chưa có điều kiện thực thi đầy đủ, Hiến pháp 1946 vẫn là dấu mốc rực rỡ trong lịch sử lập hiến Việt Nam. Những giá trị cốt lõi về dân chủ, về quyền con người, về nhà nước pháp quyền mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng từ bản Hiến pháp đầu tiên ấy đã được kế thừa và phát triển trong các bản Hiến pháp sau này.

Ngày nay, trong công cuộc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc nhìn lại Hiến pháp 1946 càng cho thấy tầm vóc tư tưởng Hồ Chí Minh - một nhà cách mạng vĩ đại, đồng thời là một nhà lập hiến mẫu mực, luôn đặt Nhân dân ở vị trí trung tâm của mọi chính sách và thể chế.

Hiến pháp đầu tiên của nước ta không chỉ là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử, mà còn là biểu tượng sống động của khát vọng dân chủ, độc lập và tự do của dân tộc Việt Nam - khát vọng được Chủ tịch Hồ Chí Minh khơi nguồn và dẫn dắt bằng cả trí tuệ và tâm huyết của mình.

Thiên Thanh