Tăng “sức đề kháng” văn hóa trong thời đại số

Bên cạnh những tiện ích vượt trội, môi trường số ẩn chứa không ít rủi ro khi các thông tin xấu độc, sai lệch có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt, âm thầm tác động đến nhận thức và hành vi của người dùng. Trước thực tế đó, việc bồi đắp và nâng cao “sức đề kháng văn hóa” trở thành yêu cầu cấp thiết. Mỗi cá nhân cần được trang bị khả năng nhận diện, sàng lọc thông tin, giữ vững giá trị cốt lõi và bản lĩnh trước những tác động tiêu cực. Đồng thời, mỗi cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các luận điệu sai trái của các thế lực thù địch; xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn trong thời đại số. Báo Tuyên Quang giới thiệu loạt bài viết: Tăng “sức đề kháng” văn hóa trong thời đại số.

Bài 1: “Miễn dịch” trước làn sóng thông tin độc hại

Sự phát triển mạnh mẽ của Internet đã đưa không gian mạng phủ rộng tới mọi miền, từ đô thị đến vùng sâu, vùng xa, biên giới. Mạng xã hội vì thế trở thành môi trường giao tiếp, sinh hoạt quen thuộc trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ rệt, không gian mạng cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ người dùng có “miễn dịch yếu” trước các luồng thông tin xấu độc.

Thiếu kỹ năng nhận diện, dễ bị dẫn dắt

Hiện nay, không khó để bắt gặp những trường hợp người trẻ sử dụng mạng xã hội với tần suất cao nhưng lại thiếu sự kiểm chứng thông tin trước khi phát ngôn. Nhiều bạn trẻ sẵn sàng chia sẻ hoặc bình luận về các vấn đề xã hội, chính trị hay sức khỏe dựa trên những nguồn tin chưa xác thực, thậm chí là tin giả. Đặc biệt, trong một số sự việc gây tranh cãi trên mạng, có không ít ý kiến mang tính quy chụp, xuyên tạc hoặc sử dụng ngôn từ cực đoan, dẫn đến hiểu lầm và lan truyền thông tin sai lệch.

Mới đây, Công an tỉnh đã xử lý trường hợp V.N.K. sinh năm 2006, trú tại phường Minh Xuân do đưa thông tin sai sự thật về Lễ hội Thành Tuyên lên mạng xã hội Tiktok gây hiểu lầm trong dư luận. Điều này phản ánh sự thiếu kỹ năng chọn lọc và đánh giá thông tin của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội, một kỹ năng quan trọng trong thời đại số.

Lãnh đạo Trung ương Đoàn và Tỉnh đoàn trò chuyện với các em học sinh tại Trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi tỉnh.

Theo báo cáo điều tra về thanh, thiếu niên Việt Nam năm 2024 của Viện Nghiên cứu thanh niên (Trung ương Đoàn), mục đích chính khi sử dụng Internet của thanh niên bao gồm: Giải trí 75,4%; học tập, tìm kiếm thông tin 71%; giao tiếp, kết bạn 65,9% và cập nhật tin tức 63,5%. Trong đó, có 16,8% thanh niên sử dụng Internet từ 8 giờ/ngày trở lên. Các khảo sát của ngành chức năng đã chỉ ra rằng nhiều thanh niên, sinh viên dành phần lớn thời gian cho mạng xã hội, thậm chí lơ là học tập, công việc.

Không ít trường hợp bị cuốn vào các nội dung giải trí thiếu lành mạnh, trào lưu phản cảm hoặc thông tin sai lệch. Sự thiếu kiểm soát và thông tin sai lệch trên mạng xã hội có thể dẫn đến việc bị ảnh hưởng bởi các xu hướng và lối sống không lành mạnh, từ đó tạo ra những hành vi lệch chuẩn trong cộng đồng. Từ đó đặt công tác quản lý thông tin trên mạng, định hướng dư luận ở nước ta đứng trước rất nhiều khó khăn, thách thức.

Từ đầu năm 2026 đến nay, lực lượng Công an toàn tỉnh đã phát hiện, xử lý 52 trường hợp phát tán, chia sẻ bài viết, video nội dung sai sự thật và đã yêu cầu gỡ bỏ nội dung đó. Đáng chú ý, hầu hết các trường hợp này đều ở độ tuổi thanh, thiếu niên và học sinh.

Thực tế cho thấy, một bộ phận người dùng, nhất là thanh niên, công nhân, người lao động thu nhập thấp và đồng bào dân tộc thiểu số, vẫn còn hạn chế về kỹ năng số và khả năng chọn lọc thông tin. Việc sử dụng mạng xã hội với tần suất cao nhưng thiếu định hướng khiến họ dễ tiếp nhận thông tin một cách thụ động, không kiểm chứng nguồn tin, từ đó dễ bị tác động và dẫn dắt. Đáng lo ngại hơn, khi tiếp xúc với dòng thông tin toàn cầu mà thiếu bản lĩnh văn hóa, một bộ phận người dùng - đặc biệt là giới trẻ - có xu hướng “hòa tan” vào các trào lưu ngoại lai, dần xa rời các giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc.

Xây dựng “lá chắn” từ sớm, từ cơ sở

Tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, vấn đề càng trở nên cấp thiết khi “sức đề kháng văn hóa” còn hạn chế. Khi thiếu “bộ lọc” thông tin và kỹ năng số, người dân rất dễ bị cuốn theo các luồng thông tin xấu độc, từ đó hình thành nhận thức sai lệch. Trước thực trạng này, việc xây dựng “lá chắn” bảo vệ người dân trên không gian mạng cần được triển khai đồng bộ và lâu dài. Trọng tâm là nâng cao kỹ năng số, khả năng nhận diện và kiểm chứng thông tin cho người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên và đồng bào dân tộc thiểu số.

Thực tế ghi nhận, trong môi trường học đường, đã có không ít trường hợp học sinh bị ảnh hưởng bởi các trào lưu tiêu cực trên mạng xã hội. Một số học sinh tham gia các “trend” quay video với nội dung phản cảm, sử dụng ngôn từ thiếu chuẩn mực hoặc chia sẻ lại các thông tin giật gân, chưa được kiểm chứng chỉ để thu hút lượt xem. Khi đó, công tác tuyên truyền và giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc hình thành “sức đề kháng” trước thông tin xấu độc.

Việc xây dựng “lá chắn” trên không gian mạng cần được thực hiện bài bản, lâu dài, trong đó trọng tâm là tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng số một cách thiết thực, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đối với thanh thiếu niên, có thể lồng ghép nội dung giáo dục kỹ năng số vào hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt Đoàn - Đội, thông qua các tình huống giả định, trò chơi tương tác để giúp các em dễ tiếp cận và ghi nhớ.

Với đồng bào dân tộc thiểu số, cần chú trọng phương pháp truyền đạt phù hợp, sử dụng song ngữ, hình ảnh trực quan, video minh họa và có sự tham gia của cán bộ cơ sở, người có uy tín trong cộng đồng để tăng tính thuyết phục. Bên cạnh đó, cần xây dựng đội ngũ tuyên truyền viên tại chỗ, đóng vai trò “hạt nhân” lan tỏa kiến thức, hỗ trợ người dân khi gặp các thông tin nghi vấn trên mạng. Việc kết hợp giữa tập huấn kỹ năng, hướng dẫn thực hành và duy trì kênh hỗ trợ thường xuyên sẽ giúp người dân từng bước hình thành thói quen kiểm chứng thông tin, từ đó nâng cao “sức đề kháng” trước các luồng tin xấu độc một cách bền vững.

Có thể thấy rõ, không gian mạng là một phần không thể tách rời của cuộc sống hiện đại. Vì vậy, việc trang bị “hệ miễn dịch số” vững vàng cho mỗi cá nhân không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh và giàu giá trị.

(còn nữa)
Bài, ảnh: Phạm Hoan, Huy Hoàng, My Ly

►Bài 2: "Lá chắn thép" từ bên trong