Tạo “hệ miễn dịch số” cho cộng đồng

Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học-công nghệ phát triển như vũ bão hiện nay, không gian mạng ngày càng trở thành mặt trận quan trọng trong cuộc chiến chống tin giả, bảo vệ nền tảng tư tưởng. Ở đó, công nghệ vừa là nơi khuếch tán thông tin sai lệch nhưng cũng là “lá chắn”, "vũ khí" hiệu quả để nhận diện, ngăn chặn, phản bác các nội dung độc hại.

Những hình thức công nghệ lan truyền tin giả

Sự thay đổi căn bản của môi trường thông tin ngày nay nằm ở sự dịch chuyển từ các thiết chế truyền thống có tính chọn lọc, kiểm chứng cao sang logic của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới với các thuật toán tối ưu tương tác. Trên TikTok, Facebook hay YouTube, những nội dung cực đoan, gây tranh cãi hoặc đánh mạnh vào cảm xúc thường được phát tán nhanh, bởi chúng kích hoạt phản ứng mạnh, gây sự thu hút lên nhận thức của người dùng mạng xã hội chỉ trong thời gian ngắn. Trong khi những nội dung đúng đắn, cần sự suy ngẫm lại thường “mất lợi thế” trong cuộc cạnh tranh về tốc độ và mức độ lan tỏa.

Lợi dụng cơ chế trên, các thế lực thù địch, phản động đã đẩy mạnh phát tán tin giả và thông tin sai lệch, biến chúng thành công cụ phục vụ mưu đồ xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh đạo, gây nhiễu loạn nhận thức xã hội và phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Để nắm bắt các đối tượng mục tiêu, hiện tượng “bong bóng thông tin” (filter bubble) cũng đang bị các nền tảng lạm dụng, làm người sử dụng mạng xã hội bị giới hạn trong một phạm vi thông tin hẹp có chủ đích. Bởi vì, khi phát hiện người dùng đang quan tâm đến nội dung nào đó thì thuật toán sẽ tiếp tục đề xuất thêm nhiều nội dung tương tự làm họ dần tin đó là sự thật duy nhất và có thể trở nên định kiến. Hiện tượng này hoàn toàn có khả năng bị kẻ xấu dễ dàng lợi dụng dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực.

Sự thay đổi của môi trường thông tin trong kỷ nguyên số

Theo ông Nguyễn Tử Quảng, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, Deepfake nguy hiểm không kém gì một loại 'bom hạt nhân' của thế giới internet. Nó có sức công phá khủng khiếp vào niềm tin và đạo đức xã hội.

Xây dựng "vùng xanh" thông tin

Bên cạnh những tác hại nguy hiểm của thông tin xấu, độc lan truyền trên mạng xã hội do hành vi sử dụng công nghệ tạo ra, việc sử dụng công nghệ phù hợp sẽ mang lại những giải pháp hữu hiệu để phát hiện, ngăn chặn tin giả, tin xấu, độc. AI cần được sử dụng để phát hiện các bất thường không chỉ ở nội dung mà còn ở hành vi lan truyền.

Ông Nguyễn Lê Thành, nhà sáng lập, Chủ tịch điều hành Công ty Bảo mật Verichains nhấn mạnh: “Sử dụng AI không chỉ để phân tích nội dung mà quan trọng hơn là phân tích hành vi lan truyền như mạng lưới bot, tốc độ chia sẻ bất thường và các tài khoản phối hợp đồng loạt nhằm phát hiện, chặn đứng các chiến dịch thao túng thông tin từ sớm. Công nghệ cũng cho phép thiết lập hệ thống đối chiếu tự động với nguồn chính thống (fact-check database) và gắn nhãn cảnh báo, nguồn gốc nội dung ngay trên nền tảng”.

Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), việc thiết kế lại hệ thống gợi ý nội dung theo hướng đa chiều, ưu tiên nguồn tin đã kiểm chứng là một trong những bước đi công nghệ quan trọng để phá vỡ các “không gian thông tin” hẹp, độc hại.

Không dừng lại ở vai trò nhận diện và ngăn chặn, công nghệ cũng sẽ mở ra những phương thức mới để sản xuất, phân phối và lan tỏa nội dung chính thống hiệu quả hơn. "Trên không gian mạng, cái đẹp không tự nhiên chiến thắng chỉ vì nó đúng, mà nó chỉ chiến thắng khi nó có năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế chú ý. Do đó, vấn đề không phải là có bao nhiêu nội dung đúng, mà là nội dung đúng đó có đủ hấp dẫn để được lựa chọn hay không”, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Truyền thông Lê phân tích.

Chính vì vậy, công nghệ cần được ứng dụng để chuyển hóa những giá trị đúng nhưng còn khô khan thành những câu chuyện có sức lan tỏa, sử dụng đúng ngôn ngữ và định dạng mà người dùng, đặc biệt là giới trẻ ưa chuộng như video ngắn, clip 30 giây hoặc những sản phẩm độc đáo với tốc độ nhanh thay vì những bài viết, sản phẩm dài dòng, nặng nề khó tiếp cận.

Ngày 7/4/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký quyết định phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) thể hiện cam kết mạnh mẽ và nhất quán của Việt Nam trong việc đề cao luật pháp quốc tế, Hiến chương Liên hợp quốc và chủ nghĩa đa phương. Đây là cơ sở pháp lý quốc tế quan trọng để Việt Nam tăng cường hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý tội phạm mạng, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Trong đó có việc yêu cầu các tập đoàn công nghệ như Meta, Google… phải tuân thủ pháp luật sở tại thay vì né tránh dưới chiêu bài “tiêu chuẩn cộng đồng”.

Theo ông Nguyễn Lê Thành, cần có cơ chế buộc các nền tảng xuyên biên giới phải minh bạch thuật toán, cách họ đề xuất nội dung, ít nhất bảo đảm không cổ xúy bạo lực hay kích động.

Bên cạnh đó, việc xây dựng một hệ sinh thái công nghệ nội địa đủ mạnh để “tự bảo vệ mình” là chiến lược không thể tách rời. Hiện nay, các doanh nghiệp “Make in Vietnam” đã có bước tiến đáng kể, đáp ứng tốt các mảng như giám sát an ninh mạng, bảo vệ thư điện tử và đánh giá an toàn thông tin. Tuy nhiên, một thực tế đáng suy ngẫm là tỷ lệ sử dụng sản phẩm an ninh mạng nội địa trong các cơ quan, doanh nghiệp hiện mới chỉ đạt khoảng 24,77%.

Công an xã An Khánh, thành phố Hà Nội hướng dẫn người dân tích hợp tài khoản an sinh xã hội trên VNeID

Ông Vũ Duy Hiền, Chánh Văn phòng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhấn mạnh: “Để thực sự làm chủ “vùng xanh” kỹ thuật số, chúng ta cần những chính sách hỗ trợ đủ mạnh để nâng tầm từ việc “đáp ứng một phần” lên thành “làm chủ hệ sinh thái”, giảm sự phụ thuộc vào các nền tảng bảo mật lõi và công cụ phân tích mối đe dọa toàn cầu”.

Tin giả có tính chất “phát tán nhanh”. Khi xuất hiện khoảng trống thông tin, tin giả sẽ lấp đầy. “Cung cấp bằng chứng, thông tin xác thực, kịp thời để dư luận có chỗ dựa. Khi người dân biết trông chờ vào những nguồn này, họ sẽ không dễ bị cuốn theo tin giả. Ngược lại, nếu thiếu những nguồn đáng tin cậy, người dân sẽ dễ bị dẫn dắt. Nếu làm tốt điều này, thì không những hóa giải được Deepfake và tin giả, mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh hơn, nơi mọi người có thói quen dựa trên sự thật, trên bằng chứng. Khi đó, chúng ta không chỉ “chống”, mà còn “xây”, xây dựng một nền tảng nhận thức vững chắc cho toàn xã hội”, ông Nguyễn Tử Quảng phân tích.

Cuộc chiến chống tin giả vì thế không chỉ là cuộc đua công nghệ, mà là quá trình nâng cao xây dựng “hệ miễn dịch số” cho cộng đồng. Khi mỗi người dân trở thành một “công dân truyền thông” có trách nhiệm trên không gian mạng, biết kiểm chứng thông tin, thì mọi thủ đoạn Deepfake hay thuật toán thao túng sẽ không còn đất diễn.