Nâng cao năng lực doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Để tận dụng cơ hội từ làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam cần nhanh chóng nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng.

Sản xuất linh kiện IC bán dẫn tại Công ty Mtex (Nhật Bản) ở Khu chế xuất Tân Thuận, thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Cao Thăng

Cơ hội từ làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Sau đại dịch Covid-19, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã điều chỉnh chiến lược sản xuất theo hướng đa dạng hóa nguồn cung và địa điểm đầu tư nhằm giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Cùng với đó, các yếu tố địa chính trị, an ninh năng lượng và chi phí logistics gia tăng đã thúc đẩy quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng diễn ra mạnh mẽ hơn trên phạm vi toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam được đánh giá là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn đầu tư quốc tế nhờ vị trí địa lý thuận lợi, môi trường chính trị ổn định, nguồn lao động dồi dào và mạng lưới các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) thế hệ mới.

Theo TS Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ, tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang trở thành xu hướng nổi bật của kinh tế thế giới. Các doanh nghiệp quốc tế ngày càng quan tâm đến việc đa dạng hóa sản xuất, phân tán rủi ro và nâng cao tính linh hoạt của chuỗi cung ứng. “Trước đây, các doanh nghiệp thiết kế chuỗi cung ứng với mục tiêu hàng đầu là tối đa hóa lợi nhuận. Tuy nhiên hiện nay, nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã ưu tiên nhiều hơn đến an ninh chuỗi cung ứng, an ninh hóa và tự chủ công nghệ”, TS Nguyễn Cao Đức nhận định.

Sự dịch chuyển này mở ra cơ hội đáng kể cho Việt Nam. Những năm gần đây, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục tăng trưởng, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ cao như: Điện tử, bán dẫn và công nghiệp chế tạo. Nhiều tập đoàn lớn như: Samsung, Intel, Foxconn hay Pegatron liên tục mở rộng hoạt động tại Việt Nam, kéo theo nhu cầu tìm kiếm nhà cung ứng trong nước. Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) Lê Hoàng Tài cho rằng, làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ vai trò gia công sang tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.

Cùng quan điểm này, bà Vương Thị Oanh, đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, việc các tập đoàn đa quốc gia tiếp tục mở rộng sản xuất tại Việt Nam đang tạo ra nhu cầu nội địa hóa ngày càng lớn. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trong nước từng bước trở thành đối tác trực tiếp trong chuỗi sản xuất toàn cầu, nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ thực hiện các công đoạn đơn giản. Không chỉ mở rộng thị trường, quá trình tham gia chuỗi cung ứng quốc tế còn tạo động lực để doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, cải thiện năng suất lao động và tiếp cận các phương thức quản trị hiện đại theo tiêu chuẩn quốc tế.

Nâng năng lực để “không bị bỏ lại phía sau”

Bên cạnh cơ hội, doanh nghiệp Việt Nam cũng đang đối mặt với không ít thách thức khi khoảng cách giữa yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu và năng lực thực tế vẫn còn khá lớn. Theo Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) Trần Thị Thanh Tâm, nhiều doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, trình độ công nghệ, năng suất lao động và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị chất lượng quốc tế. Điều này khiến không ít doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu và chưa thể trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Đáng chú ý, những tiêu chuẩn mới đang dần trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Các yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số ngày càng được siết chặt tại các thị trường lớn.

Còn bà Vương Thị Oanh cho rằng, cùng với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số cũng là yêu cầu cấp thiết. Chuỗi cung ứng hiện đại ngày càng dựa trên dữ liệu, khả năng kết nối và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp không chỉ cần đầu tư công nghệ mà còn phải thay đổi phương thức quản trị để đáp ứng yêu cầu của các đối tác quốc tế.

Theo TS Trịnh Quốc Vinh, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương, thế giới đang chuyển từ tư duy tối ưu chi phí sang ưu tiên an ninh chuỗi cung ứng, khả năng tự chủ và sức chống chịu rủi ro. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng thích ứng để không bị tụt lại phía sau. Xu hướng chuỗi cung ứng xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc khi nhiều quốc gia đưa các tiêu chuẩn môi trường vào chính sách thương mại. Những cơ chế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu đang tạo áp lực lớn đối với nhiều ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.

TS Trịnh Quốc Vinh cho rằng, bên cạnh các chính sách hỗ trợ của Nhà nước, cần thúc đẩy các giải pháp giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và tiếp cận các nguồn vốn dài hạn. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI nhằm tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm quản trị và các tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao cần được xem là yếu tố then chốt.

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái định hình sâu rộng, mở ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam. Nếu tận dụng tốt cơ hội và chủ động nâng cấp năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp trong nước không chỉ giữ vững vị trí trong mạng lưới sản xuất quốc tế mà còn có thể từng bước tham gia vào những mắt xích có giá trị gia tăng cao hơn, qua đó nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.