Đưa liêm chính khoa học vào từng nhiệm vụ nghiên cứu

Sinh viên nghiên cứu khoa học tại Trường Đại học Phenikaa.

Từ phòng ngừa vi phạm đến xây dựng văn hóa nghiên cứu

Chưa bao giờ yêu cầu về tính trung thực, minh bạch và trách nhiệm trong nghiên cứu khoa học lại được đặt ra mạnh như hiện nay.

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang làm thay đổi cách thức tiến hành nghiên cứu khoa học. Chỉ trong thời gian ngắn, các công cụ AI có thể hỗ trợ tổng hợp tài liệu, phân tích dữ liệu, dịch thuật hay hoàn thiện bản thảo nghiên cứu. Song cùng với những cơ hội đó là không ít thách thức đối với tính trung thực trong nghiên cứu khoa học.

Chính vì vậy, Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành “Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ” không chỉ nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý sau khi Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 lần đầu tiên quy định riêng về liêm chính khoa học, mà quan trọng hơn, tạo ra một khung nguyên tắc thống nhất để các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và nhà khoa học cùng tuân thủ. Qua đó từng bước xây dựng văn hóa nghiên cứu liêm chính theo các chuẩn mực quốc tế, phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Là người trực tiếp tham gia xây dựng Hướng dẫn, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Quốc Cường cho rằng, nếu chỉ nhìn Hướng dẫn như một tập hợp các quy định để xử lý đạo văn, ngụy tạo dữ liệu hay các hành vi vi phạm khác thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ tinh thần mà Bộ Khoa học và Công nghệ hướng tới. Theo ông Trần Quốc Cường, điểm đáng chú ý nhất của Hướng dẫn là ở sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với liêm chính khoa học: Thay vì chỉ xử lý khi vi phạm xảy ra, cần xây dựng một môi trường nghiên cứu mà ở đó, tính trung thực, minh bạch và trách nhiệm được đặt ra ngay từ đầu của quá trình nghiên cứu.

Theo ông Trần Quốc Cường, lần đầu tiên Việt Nam có một khung hướng dẫn thống nhất về liêm chính khoa học, được xây dựng trên cơ sở tham khảo thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với điều kiện và hệ thống pháp luật trong nước. Điểm mới không chỉ nằm ở phạm vi điều chỉnh mà còn ở cách tiếp cận: Các nguyên tắc về liêm chính không dừng ở giai đoạn công bố kết quả nghiên cứu, mà bao quát toàn bộ vòng đời của một nhiệm vụ khoa học, từ đề xuất, tuyển chọn, tổ chức thực hiện, quản lý dữ liệu, phản biện, công bố kết quả, xác lập quyền sở hữu trí tuệ, sử dụng AI đến hợp tác quốc tế và xử lý vi phạm.

Hướng dẫn không được thiết kế như một quy trình quản lý mới hay một tập hợp các thủ tục hành chính bổ sung mà là tài liệu khung để các cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ xây dựng hoặc hoàn thiện quy định nội bộ phù hợp với đặc thù hoạt động của mình. Mục tiêu cao nhất không phải là phát hiện và xử lý thật nhiều vi phạm, mà là phòng ngừa vi phạm bằng cách hình thành văn hóa nghiên cứu trung thực, góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của khoa học Việt Nam. Nói cách khác, liêm chính khoa học không còn được nhìn nhận là trách nhiệm của riêng nhà nghiên cứu, mà trở thành yêu cầu đối với toàn bộ hệ thống quản trị khoa học và công nghệ.

Quy tắc liêm chính khoa học (hình minh họa).

Liêm chính khoa học bắt đầu từ thay đổi cách quản lý

Ông Trần Quốc Cường cho biết, trong quá trình chuẩn bị triển khai Hướng dẫn, nhiều Sở Khoa học và Công nghệ băn khoăn liệu việc áp dụng các quy định mới có làm phát sinh thêm thủ tục trong quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ? Song, theo ông, đây là cách hiểu chưa đầy đủ về tinh thần của Hướng dẫn.

“Chúng tôi không yêu cầu lập thêm một quy trình độc lập hay tạo ra các thủ tục hành chính mới", ông nhấn mạnh và cho rằng, mục tiêu của Bộ Khoa học và Công nghệ là lồng ghép các yêu cầu về liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp ngay trong quy trình quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ hiện hành, từ khâu đề xuất, xây dựng nhiệm vụ, ký hợp đồng, tuyển chọn, nghiệm thu đến công bố kết quả, lưu trữ dữ liệu, kiểm tra sau nghiệm thu. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về quy trình mà còn là sự thay đổi trong tư duy quản lý: Thay vì chỉ quan tâm đến tiến độ, sản phẩm và quyết toán kinh phí, hoạt động quản lý khoa học cần chú trọng hơn tới chất lượng dữ liệu, tính trung thực của kết quả nghiên cứu, trách nhiệm giải trình cũng như khả năng kiểm chứng của các sản phẩm khoa học.

Theo ông Trần Quốc Cường, mục tiêu của cách tiếp cận này là "bảo vệ người làm thật, kết quả thật, sử dụng kinh phí tài trợ, hỗ trợ thật và uy tín của những người làm khoa học cũng như của ngành khoa học". Thông điệp ấy cũng cho thấy sự chuyển biến trong tư duy quản lý khoa học mà Bộ Khoa học và Công nghệ đang hướng tới.

Liêm chính khoa học không còn là yêu cầu đối với riêng nhà khoa học mà phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong toàn bộ quy trình quản lý. Chỉ khi cơ quan quản lý đánh giá đúng, hội đồng khoa học thẩm định đúng và kết quả nghiên cứu được nghiệm thu đúng thì những sản phẩm được đầu tư từ ngân sách Nhà nước mới thực sự phát huy giá trị. Nói cách khác, mục tiêu của Hướng dẫn không chỉ là ngăn ngừa vi phạm mà còn tạo dựng một cơ chế để kết quả nghiên cứu phải là kết quả thật, dữ liệu phải là dữ liệu thật và giá trị ứng dụng phải được kiểm chứng bằng thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại trên hồ sơ hay báo cáo.

Theo khuyến nghị của Bộ Khoa học và Công nghệ, các Sở Khoa học và Công nghệ cần nghiên cứu bổ sung cam kết về liêm chính khoa học trong hồ sơ đề xuất và nghiệm thu nhiệm vụ. Đồng thời tăng cường kiểm soát nguy cơ trùng lặp nhiệm vụ, sản phẩm và kinh phí; quản lý dữ liệu nghiên cứu ngay từ khi triển khai; kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động của các hội đồng tư vấn, tuyển chọn, nghiệm thu. Cùng với đó, từng bước xây dựng hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm trong nghiên cứu khoa học.

Có thể thấy, các yêu cầu này đều hướng đến một mục tiêu chung: Đưa liêm chính khoa học trở thành một phần của quản trị khoa học, thay vì chỉ là chuẩn mực đạo đức của từng cá nhân. Khi mỗi khâu trong quy trình quản lý đều được thiết kế để bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, nguy cơ phát sinh vi phạm sẽ được hạn chế ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi xảy ra sai phạm mới xử lý.

Đó cũng là lý do Hướng dẫn quy định rõ trách nhiệm của cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học, công nghệ trong việc phổ biến, tập huấn về liêm chính khoa học; lồng ghép các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp vào quy trình quản lý nhiệm vụ; xây dựng cơ chế rà soát dữ liệu, tác giả, trích dẫn và lưu trữ hồ sơ nghiên cứu; đồng thời tổ chức xác minh, xử lý các hành vi vi phạm theo đúng quy định.

Có thể nói, giá trị lớn nhất của “Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ” không nằm ở việc bổ sung thêm một quy định hay một thủ tục mới, mà ở chỗ xác lập một chuẩn mực chung cho hoạt động nghiên cứu khoa học. Khi liêm chính trở thành yêu cầu xuyên suốt từ xây dựng nhiệm vụ, tổ chức thực hiện đến đánh giá kết quả, những người làm khoa học chân chính sẽ được bảo vệ, những kết quả nghiên cứu có giá trị sẽ được ghi nhận đúng và nguồn lực đầu tư của Nhà nước cho khoa học sẽ được sử dụng hiệu quả hơn. Đó cũng chính là thông điệp mà Bộ Khoa học và Công nghệ muốn lan tỏa.