Dù được xác định là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, liên kết “ba nhà” (Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và doanh nghiệp) vẫn chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Khoảng cách giữa nghiên cứu và nhu cầu doanh nghiệp, cùng những bất cập về cơ chế, chính sách đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hợp tác, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý, đầu tư và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Triển khai chủ trương này, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều quy định, tạo hành lang pháp lý mới cho việc đổi mới cơ chế đặt hàng, tài trợ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Cơ chế đặt hàng là công cụ quan trọng để định hướng nhiệm vụ khoa học và công nghệ từ nhu cầu thực tiễn, xác định rõ vấn đề cần giải quyết, sản phẩm đầu ra, tiêu chí đánh giá, thời hạn thực hiện và trách nhiệm tiếp nhận. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng liên kết giữa Nhà nước, viện/trường và doanh nghiệp.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ khoảng 15% doanh nghiệp hợp tác với các viện, trường để phát triển công nghệ, tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn rất thấp (khoảng 10-12%). Các chính sách chồng chéo, thiếu cụ thể, cơ chế tài chính thiếu bền vững để hỗ trợ hợp tác giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, doanh nghiệp thường tìm đến công nghệ nước ngoài vì thiếu thông tin về kết quả nghiên cứu trong nước. Một số đề tài ở viện, trường lại xuất phát từ mối quan tâm của nhà khoa học hoặc mục tiêu công bố quốc tế, cho nên kết quả khó thương mại hóa. Thị trường công nghệ trong nước còn thiếu các tổ chức môi giới có thể kết nối hai bên, hỗ trợ định giá, đấu giá và chuyển giao tài sản trí tuệ.
Ở góc độ đào tạo, Giáo sư Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng khoa học và đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, cung và cầu nghiên cứu chưa thật sự gặp nhau. Không ít nhiệm vụ nghiên cứu vẫn xuất phát từ năng lực, mối quan tâm của nhà khoa học hơn là nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế và doanh nghiệp. Trong khi nhà khoa học tập trung vào những lĩnh vực mình có thế mạnh, doanh nghiệp lại cần công nghệ giải quyết các bài toán cụ thể của thị trường. Sự thiếu kết nối này khiến các kết quả nghiên cứu dừng lại ở khâu nghiệm thu, công bố hoặc thử nghiệm.
Một nguyên nhân khác là thị trường khoa học và công nghệ chưa phát triển đủ để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nghị quyết số 68-NQ/TW đã khẳng định vai trò quan trọng của kinh tế tư nhân trong đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp trong nước còn dè dặt với đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) do rủi ro cao, thời gian hoàn vốn dài và kết quả khó dự báo. Vì vậy, họ thường lựa chọn công nghệ có sẵn ít rủi ro hơn so với đặt hàng các trường đại học, viện nghiên cứu phát triển công nghệ mới. Trong bối cảnh đó, Nhà nước cần có cơ chế chia sẻ rủi ro, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư cho đổi mới sáng tạo, thay vì làm thay doanh nghiệp trong việc lựa chọn công nghệ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Trung Nghĩa, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông (Đại học Thái Nguyên) cho rằng, Nhà nước cần phát huy vai trò kiến tạo thể chế và môi trường chính sách; trường đại học cần chủ động đổi mới phương thức tổ chức đào tạo, nghiên cứu; doanh nghiệp cần tham gia với tư cách đối tác đồng hành, cùng đầu tư và cùng tạo ra giá trị. Liên kết này chỉ thật sự bền vững khi các bên chia sẻ nguồn lực, cùng tham gia tạo ra giá trị, cùng chịu trách nhiệm và cùng được hưởng lợi từ kết quả đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Thực tiễn tại Trường đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông cho thấy, doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào đào tạo, đưa công nghệ và thiết bị vào môi trường đại học, phối hợp phát triển sản phẩm và hình thành các không gian hợp tác tích hợp là những hướng đi có tiềm năng mang lại hiệu quả thiết thực. Các chương trình và không gian hợp tác với Samsung, Viettel, Foxconn là những thí dụ cho định hướng đưa công nghệ và môi trường doanh nghiệp đến gần hơn với hoạt động đào tạo.
Từ góc độ doanh nghiệp, đại diện Tập đoàn Viettel đề xuất nhân rộng mô hình hợp tác theo chuỗi khép kín: doanh nghiệp đặt bài toán từ thực tiễn sản xuất kinh doanh, cung cấp dữ liệu và hạ tầng thử nghiệm, kiểm chứng, hoàn thiện và thương mại hóa sản phẩm; nhà trường chủ trì nghiên cứu thuật toán lõi, hệ thống hóa phương pháp luận, công bố khoa học và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo nhu cầu doanh nghiệp; Nhà nước hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế đặt hàng và đồng tài trợ, chính sách sở hữu trí tuệ-chia sẻ lợi ích, ưu đãi thuế và hạ tầng nghiên cứu dùng chung.
Ý kiến bạn đọc