Trăn trở nỗi lo “giữ lửa” làng nghề

Làng nghề truyền thống là nơi lưu giữ giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, giữa nhịp sống hiện đại, các làng nghề trong tỉnh đang đứng trước nguy cơ mai một. Giữ “lửa” làng nghề, không chỉ là nỗi niềm của những nghệ nhân, là câu chuyện mưu sinh, mà còn là nỗi trăn trở về việc níu giữ hồn cốt văn hóa đang dần phai nhạt theo năm tháng.

Làng nghề truyền thống trong vòng xoáy mai một

Tỉnh Tuyên Quang hiện có trên 50 làng nghề, bao gồm các làng nghề và làng nghề truyền thống. Các làng nghề này hoạt động chủ yếu trong các lĩnh vực: sản xuất đồ gỗ, mây tre đan; dệt may, thổ cẩm; sản xuất chè... Ngoài ra, còn có những nghề truyền thống có quy mô nhỏ như nghề chạm bạc, nghề làm khèn, nghề đúc lưỡi cày của người Mông.

Tổ hợp tác thêu dệt thổ cẩm thôn Thượng Minh, xã Tân Quang.

Thôn Thượng Minh, xã Tân Quang có nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Pà Thẻn. Sản phẩm làm ra được đánh giá cao về chất lượng, mẫu mã và độ tinh xảo. Thôn có 85 hộ, hộ nào cũng có 1 khung cửi để trong nhà, giống như một báu vật được gìn giữ. Thế nhưng, giờ đây, khung cửi chỉ nằm im lìm mỗi góc nhà; bóng dáng những nghệ nhân ngồi bên khung cửi dệt những sợi chỉ, tiếng thoi đưa dần thưa vắng. Chỉ còn một vài người phụ nữ lớn tuổi cặm cụi bên khung dệt, đôi tay cần mẫn như níu giữ một điều gì đó đang dần rời xa.

Chị Liều Thị Quang, thôn Thượng Minh chia sẻ: “Phụ nữ Pà Thẻn lớn lên đã biết dệt vải, may trang phục truyền thống, may váy, áo cưới cho mình, cho người thân. Nhưng đến nay, số người biết dệt còn rất ít, thế hệ trẻ đi học, đi làm xa cũng không còn mặn mà nhiều với khung cửi. Năm 2024, để duy trì nghề dệt, cấp ủy, chính quyền địa phương đã hỗ trợ thành lập Tổ hợp tác thêu dệt thổ cẩm thôn Thượng Minh với 25 thành viên, hỗ trợ khung cửi, chỉ màu. Có thời điểm, Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch cử cán bộ lên hỗ trợ. Tuy nhiên, đến nay, tổ hoạt động không hiệu quả do bà con không có thời gian, đầu ra cho sản phẩm cũng chưa ổn định. Đặc biệt, những người có tay nghề cao đều là các bác đã có tuổi, có tâm truyền nghề nhưng lại thiếu người giữ lửa nghề!”.

Thay đổi để thích ứng, bảo tồn

Không chỉ ở làng dệt thổ cẩm của xã Tân Quang, nhiều làng nghề trong tỉnh hiện cũng dần vắng bóng do nhiều yếu tố như: Thiếu hụt thế hệ kế cận do người trẻ có xu hướng rời làng đi tìm kiếm công việc tại các thành phố lớn. Thị trường thu hẹp do các sản phẩm thủ công tinh xảo phải cạnh tranh với hàng công nghiệp giá rẻ. Ngoài ra còn có những khó khăn về nguyên liệu... Vì vậy, để những làng nghề không chỉ tồn tại trong ký ức, việc bảo tồn và phát triển cần được thực hiện đồng bộ, kịp thời. Nhiều làng nghề cũng đã chủ động thay đổi, thích ứng để tồn tại.

Bà Ma Thị Liền, Tổ phó Tổ hợp tác Mây tre đan xã Minh Quang chia sẻ về những trăn trở để giữ gìn nghề truyền thống.

Tổ hợp tác Mây tre đan Minh Quang, xã Minh Quang được thành lập năm 2020 với 17 thành viên, là chị em hội viên phụ nữ thôn Nà Khau. Tổ hợp tác sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ bằng mây, tre, guột, giang đan... Hiện nay, giữa những sản phẩm công nghiệp tràn lan, những sản phẩm của tổ hợp tác vẫn có chỗ đứng nhất định, mang lại thu nhập ổn định cho hội viên và góp phần trong việc gìn giữ truyền thống nghề đan lát mây tre đan của địa phương.

Bà Ma Thị Liền, Tổ phó Tổ hợp tác Mây tre đan xã Minh Quang cho biết: Giữa vòng xoáy của việc mai một các nghề, làng nghề truyền thống, chúng tôi chú trọng đến chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định, đồng thời nắm bắt kịp thời thị hiếu có thể giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận thị trường tốt hơn, nhiều sản phẩm mây tre đan rất truyền thống nhưng được thiết kế phù hợp với không gian sống hiện đại. Đặc biệt, hiện nay, tổ hợp tác luôn tạo điều kiện cho người trẻ để học nghề, làm nghề và có thu nhập ổn định để họ yên tâm ở lại quê hương, sống với khát vọng giữ gìn và phát triển nghề truyền thống

Nhiều chính sách hỗ trợ kịp thời

Hiện nay, để phát triển làng nghề và nghề truyền thống, tỉnh Tuyên Quang đã triển khai nhiều giải pháp, cơ chế, chính sách để đồng hành, hỗ trợ như: Chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp; sản phẩm OCOP và xây dựng nông thôn mới; Nghị quyết về phát triển cây, con đặc sản. Các chính sách hỗ trợ vốn, đào tạo nghề, xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm cần được triển khai hiệu quả. Đồng thời, tỉnh cũng dành nguồn lực để đầu tư phát triển các làng nghề truyền thống như: Chuyển giao tiến bộ khoa học, kỹ thuật; hỗ trợ xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm...

Phụ nữ dân tộc Sán Chỉ, giữ nghề sao chè Shan tuyết truyền thống. Ảnh: Cảnh Trực

Đặc biệt, việc gắn làng nghề với phát triển du lịch trải nghiệm đang mở ra hướng đi tiềm năng, giúp người dân vừa giữ nghề, vừa tăng thu nhập. Tại nhiều địa phương đã hỗ trợ các làng nghề đẩy mạnh hoạt động truyền dạy nghề, xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm nghề truyền thống; đẩy mạnh liên kết phát triển du lịch, kết nối tour, tuyến đến các làng nghề, điểm sản xuất để mở rộng quảng bá sản phẩm, tăng thu nhập cho người gắn bó với nghề. Nhờ những chính sách hỗ trợ kịp thời, nhiều làng nghề đang “sống” lại và mang đến nhiều kỳ vọng hơn.

Thực tế, làng nghề không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, văn hóa và bản sắc của mỗi vùng đất. Mỗi hoa văn trên tấm thổ cẩm, mỗi đường chạm trên sản phẩm bạc, trên mỗi chiếc nón lá… đều kể một câu chuyện về lịch sử và con người. Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị ấy càng trở nên quý giá. Nhưng nếu không được gìn giữ, chúng có thể biến mất bất cứ lúc nào.

Bài, ảnh: My Ly