Kinh tế tập thể động lực nâng tầm nông nghiệp

Từ núi rừng Tây Côn Lĩnh hay những bản làng vùng cao Hồng Thái, tiếng máy sao chè đặc sản vang lên giữa đại ngàn; những đơn hàng cam, chanh, chè được chốt qua điện thoại thông minh; sản phẩm OCOP mang mã QR theo chân khách hàng đến nhiều tỉnh, thậm chí vươn ra thị trường quốc tế. Những hình ảnh ấy cho thấy diện mạo mới của nông nghiệp Tuyên Quang. Từ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, nhiều nông dân đã bước vào hành trình liên kết sản xuất, xây dựng thương hiệu và phát triển theo chuỗi giá trị. Trung tâm của sự chuyển đổi ấy là các hợp tác xã kiểu mới - những “bà đỡ” đang góp phần thay đổi tư duy làm kinh tế ở nông thôn.

Thay đổi tư duy sản xuất

Điểm khác biệt lớn nhất giữa sản xuất nhỏ lẻ và kinh tế tập thể không nằm ở quy mô, mà ở cách tổ chức sản xuất. Nếu trước đây, mỗi hộ dân tự sản xuất, tự tìm đầu ra và đối mặt với những biến động của thị trường, thì khi tham gia hợp tác xã (HTX), người dân được liên kết trong một chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Các thành viên cùng áp dụng quy trình kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập. Những năm gần đây, kinh tế tập thể tại Tuyên Quang phát triển mạnh mẽ, trở thành cầu nối giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất. Đến hết năm 2025, toàn tỉnh có 1.367 tổ hợp tác với gần 16.000 thành viên và 1.646 HTX với trên 37.300 thành viên; trong đó hơn 1.000 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản. Những con số này cho thấy nhu cầu liên kết sản xuất của người dân ngày càng lớn.

Đoàn công tác của Sở Nông nghiệp và Môi trường thăm mô hình sản xuất quế của hợp tác xã tại xã Cao Bồ.

Tại xã Hồng Thái, cây chè Shan tuyết từng chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu thô, giá cả phụ thuộc vào thương lái. Bước ngoặt đến khi HTX Sơn Trà xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, hướng dẫn người dân sản xuất theo tiêu chuẩn và phát triển thương hiệu chung. Hiện HTX liên kết phát triển 64 ha chè Shan tuyết, trong đó có 29 ha chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi và 35 ha chè trên 20 năm tuổi.

Nằm ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, khí hậu mát mẻ quanh năm, nhiều mây phủ, chè Shan tuyết Hồng Thái có hương thơm thanh khiết, vị chát dịu, hậu ngọt sâu, được người tiêu dùng đánh giá cao. Những năm qua, HTX Sơn Trà đã đầu tư thiết bị chế biến chè đồng bộ, hiện đại như, máy vò, máy sàng, máy đóng gói hút chân không; đồng thời liên kết với người dân sản xuất theo tiêu chuẩn “3 không”: không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, không pha chế, ướp hương liệu và không bón phân vô cơ.

Nỗ lực liên kết sản xuất đã mang lại kết quả rõ nét. Ngày 21-4-2026, sản phẩm chè Shan tuyết Hồng Thái (1 tôm, 1 lá) của HTX Sơn Trà chính thức được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận đạt OCOP quốc gia 5 sao. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định chất lượng, thương hiệu và sức cạnh tranh của đặc sản vùng cao Hồng Thái trên thị trường trong nước và quốc tế. Anh Đặng Ngọc Phố, Giám đốc HTX Sơn Trà cho biết, danh hiệu OCOP quốc gia 5 sao là sự ghi nhận cho quá trình xây dựng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển thương hiệu chè Shan tuyết Hồng Thái. Thời gian tới, HTX sẽ tập trung phát triển dòng chè cao cấp đạt chuẩn 5 sao để đáp ứng nhu cầu thị trường, mở rộng tiêu thụ trong nước và xuất khẩu, từng bước nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm và giá trị của vùng chè Shan tuyết Hồng Thái.

Giá trị gia tăng từ liên kết sản xuất cũng được người dân hưởng lợi trực tiếp. Gia đình anh Triệu Văn Lâm, thôn Khâu Tràng, với hơn 2 ha chè cổ thụ, mỗi năm thu gần 3 tấn chè búp tươi, đạt thu nhập khoảng 150 triệu đồng. Nhiều hộ tham gia liên kết với HTX hiện có thu nhập trên 200 triệu đồng mỗi năm từ cây chè Shan tuyết.

Câu chuyện ở Hồng Thái là minh chứng sinh động cho hiệu quả của kinh tế tập thể. Không chỉ tại vùng chè Shan tuyết, các vùng cây ăn quả, vùng dược liệu hay các mô hình chăn nuôi tập trung trên địa bàn tỉnh cũng đang cho thấy sức mạnh của liên kết sản xuất. Thực tiễn khẳng định, trong nền kinh tế thị trường, sức cạnh tranh không còn thuộc về từng hộ sản xuất riêng lẻ mà nằm ở khả năng liên kết để cùng tạo ra giá trị, cùng phát triển và cùng hưởng lợi.

Tạo chuỗi giá trị

Nếu như trước đây, nhiều HTX chỉ làm dịch vụ đầu vào thì hiện nay nhiều đơn vị đã chủ động tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhất của kinh tế tập thể trong giai đoạn hiện nay. Từ sản phẩm nông nghiệp thông thường, nhiều đơn vị đầu tư chế biến sâu để nâng cao giá trị. HTX đã xây dựng sản phẩm OCOP, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và tham gia các hệ thống phân phối hiện đại.

Hiện toàn tỉnh có 217 HTX sở hữu sản phẩm OCOP với 294 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên, có 2 sản phẩm đạt 5 sao. Có 57 HTX áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ trong sản xuất và 135 HTX đăng ký bảo hộ nhãn hiệu cho 146 sản phẩm. Nhìn vào những con số này có thể thấy sự thay đổi đang diễn ra không chỉ ở quy trình sản xuất mà còn ở tư duy phát triển. Đáng chú ý là nhiều HTX đã chủ động tiếp cận chuyển đổi số. Tem truy xuất nguồn gốc điện tử, mã QR, bán hàng trên sàn thương mại điện tử hay quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội ngày càng trở nên phổ biến.

HTX Nông lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ, xã Đồng Văn đã đưa nông sản địa phương lên các nền tảng số, mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm. HTX Po Mỷ có 8 thành viên, liên kết với 50 hộ dân sản xuất. Mỗi năm, HTX bao tiêu khoảng 4.000 lít mật ong bạc hà, 80 tấn lê và 90 tấn khoai sâm, đạt doanh thu khoảng 2 tỷ đồng. Để nâng cao giá trị nông sản, HTX đầu tư chế biến sâu với các sản phẩm như phở khoai sâm, bánh khoai sâm. Đồng thời, ký hợp đồng bao tiêu dài hạn sản phẩm lê và khoai sâm cho 15 hộ nghèo, cận nghèo trên địa bàn.

Lãnh đạo Liên minh HTX tỉnh thăm mô hình sản xuất của HTX dược liệu nam dược Mạc Minh, phường Hà Giang 1.

Chị Lưu Thị Hòa, Giám đốc HTX cho biết: Điểm nổi bật của Po Mỷ là ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong kinh doanh. Sản phẩm của HTX được đưa lên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, TikTok Shop; đồng thời quảng bá qua website, fanpage và các video ngắn trên mạng xã hội. Trong thời điểm dịch Covid-19, khi kênh tiêu thụ truyền thống gặp khó khăn, HTX chuyển mạnh sang bán hàng trực tuyến. Chỉ trong một phiên livestream kéo dài khoảng 45 phút của chương trình “Chợ đêm trên mây”, Po Mỷ đã bán được hơn 1.000 chiếc bánh chưng đặc sản của cao nguyên đá Đồng Văn. Từ hiệu quả đó, HTX duy trì các buổi livestream định kỳ, giúp lượng hàng tiêu thụ tăng khoảng 50%.

Không chỉ bán hàng online, HTX còn hướng dẫn nông dân sử dụng điện thoại thông minh và các ứng dụng trực tuyến để trao đổi công việc, quản lý vùng nguyên liệu. Hiện nay, hầu hết hoạt động từ thu mua, vận chuyển đến quảng bá, tiêu thụ sản phẩm của HTX đều được vận hành trên môi trường số, góp phần đưa nông sản vùng cao đến với thị trường rộng lớn hơn.

Bên cạnh đó, tỉnh có 70 HTX ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Sự thay đổi này phản ánh một thực tế: trong nền kinh tế hiện đại, sản phẩm tốt thôi chưa đủ. Muốn tồn tại và phát triển, người sản xuất phải hiểu thị trường, hiểu khách hàng và biết cách đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Đó chính là bước chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh doanh mà nhiều HTX đang theo đuổi.

Cần bứt phá mạnh mẽ

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, kinh tế tập thể ở Tuyên Quang vẫn đứng trước không ít thách thức trên hành trình phát triển. Số lượng HTX tăng nhanh nhưng chất lượng hoạt động chưa đồng đều. Nhiều HTX vẫn có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, năng lực quản trị còn yếu; hoạt động sản xuất chủ yếu dừng ở khâu tạo ra sản phẩm, chưa xây dựng được các chuỗi liên kết tiêu thụ ổn định, bền vững.

Một rào cản khác là tư duy sản xuất nhỏ lẻ vẫn tồn tại ở một bộ phận người dân. Không ít hộ sản xuất còn quen với cách làm manh mún, thiếu liên kết, chưa thực sự tuân thủ các quy trình sản xuất chung. Điều này ảnh hưởng đến việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung, kiểm soát chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu hàng hóa.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và trách nhiệm môi trường ngày càng cao, các HTX buộc phải đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao năng lực quản trị và đẩy mạnh liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị nếu không muốn bị tụt lại phía sau.

Ông Cao Hùng Dũng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh cho biết, thời gian tới Liên minh HTX tỉnh sẽ tiếp tục đồng hành cùng các HTX thông qua các chương trình hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, đào tạo nâng cao năng lực quản trị, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số. Đồng thời, tăng cường kết nối giữa các HTX với doanh nghiệp, hệ thống phân phối, sàn thương mại điện tử nhằm hình thành các chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ bền vững, nâng cao giá trị sản phẩm và sức cạnh tranh trên thị trường.

Hành trình thoát khỏi tư duy sản xuất nhỏ lẻ không thể hoàn thành trong ngày một, ngày hai. Đó là quá trình đòi hỏi sự đồng hành của các cấp, ngành, doanh nghiệp, các tổ chức hỗ trợ và trên hết là sự thay đổi trong nhận thức của mỗi người dân. Khi các HTX thực sự trở thành trung tâm liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và dẫn dắt thành viên tham gia chuỗi giá trị, kinh tế tập thể sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là động lực quan trọng trong phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Mục tiêu đến năm 2031, toàn tỉnh phấn đấu có trên 1.850 HTX, hơn 100 HTX ứng dụng công nghệ cao và ít nhất 50% HTX nông nghiệp tham gia liên kết theo chuỗi giá trị. Đây không chỉ là mục tiêu về số lượng mà còn là yêu cầu về chất lượng tăng trưởng. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với sự đồng hành của các cấp, ngành và sự chủ động đổi mới của các HTX, kinh tế tập thể sẽ tiếp tục là động lực quan trọng để nông nghiệp Tuyên Quang nâng cao giá trị, phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng.

Bài, ảnh: Trang Tâm

Phát huy vai trò cầu nối

Đồng chí Lê Văn Công Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh

Để trợ lực cho HTX phát triển vươn lên trong giai đoạn mới, Liên minh HTX tỉnh đã và đang phối hợp với các sở, ngành liên quan tổ chức các lớp tập huấn nâng cao năng lực xúc tiến thương mại và phát triển thị trường cho các HTX; kết nối cho nhiều HTX tiếp cận nguồn vốn của Quỹ Hỗ trợ HTX Việt Nam; hỗ trợ HTX tham gia quảng bá sản phẩm, hàng hóa thông qua các hội chợ triển lãm, hội nghị kết nối cung cầu hàng hóa trong và ngoài tỉnh

Với vai trò là cầu nối giữa HTX và các cơ quan chức năng, Liên minh HTX tỉnh sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ các đơn vị tiếp cận hiệu quả các chính sách của Nhà nước, kịp thời tháo gỡ khó khăn, tạo động lực để khu vực kinh tế tập thể phát triển ngày càng vững mạnh.

Phát triển hợp tác xã gắn với vùng nguyên liệu

Đồng chí Nguyễn Văn Dương Chủ tịch UBND xã Cao Bồ

Xã Cao Bồ hiện có trên 1.000 ha chè Shan tuyết, trong đó 820 ha đang cho thu hoạch, tạo nên vùng nguyên liệu rộng lớn và chất lượng cho phát triển sản xuất hàng hóa. Trên địa bàn xã hiện có 4 hợp tác xã (HTX) đang hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến chè. Các HTX đóng vai trò cầu nối giữa người trồng chè với thị trường, góp phần nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm chè Shan tuyết địa phương.

Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi để các HTX mở rộng liên kết với người trồng chè, phát triển bền vững vùng nguyên liệu, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chế biến nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Địa phương cũng chú trọng hỗ trợ các HTX xây dựng thương hiệu, hoàn thiện bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Với lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng cùng diện tích chè Shan tuyết lớn, xã Cao Bồ kỳ vọng các HTX sẽ phát huy tốt vai trò đầu tàu trong phát triển kinh tế nông nghiệp, góp phần đưa thương hiệu chè Shan tuyết Cao Bồ ngày càng khẳng định vị thế trên thị trường.

Xây dựng chuỗi giá trị

Ông Bàn Văn Dương Giám đốc HTX Chè Tân Thái 168, xã Hàm Yên

Trước đây, việc sản xuất chè trên địa bàn chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, manh mún nên chất lượng sản phẩm chưa đồng đều. Để khắc phục tình trạng này, HTX đã phân công các thành viên phụ trách từng khâu từ xây dựng vùng nguyên liệu, chăm sóc, thu hái đến chế biến, qua đó kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào.

Trên cơ sở đó, HTX liên kết với 58 hộ dân xây dựng vùng chè hữu cơ hơn 30 ha theo tiêu chuẩn “ba không”: Không thuốc bảo vệ thực vật, không phân hóa học, không tạp chất. Mô hình này giúp nâng cao chất lượng nguyên liệu, tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm chè có giá trị gia tăng cao.

Đến nay, hai sản phẩm chủ lực của HTX là Chè Tân Thái Dương 168 và Chè nõn Tân Thái Dương 168 đã được công nhận OCOP 3 sao và 4 sao, doanh thu bình quân đạt từ 3,5 - 4 tỷ đồng/năm. Chúng tôi xác định phát triển chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu đến chế biến là hướng đi lâu dài nhằm nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm chè địa phương.

Kết nối tiêu thụ sản phẩm

Anh Trần Văn Thắng Giám đốc Hợp tác xã Minh Thắng, xã Sơn Thủy

HTX đã xây dựng mô hình liên kết từ cung ứng giống ớt F1, hướng dẫn kỹ thuật canh tác đến thu mua, bao tiêu sản phẩm cho nông dân. Việc đồng hành cùng người dân ngay từ khâu đầu vào giúp bảo đảm chất lượng đồng đều, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Đến nay, HTX đã kết nối tiêu thụ sản phẩm với nhiều thị trường như Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, đồng thời cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong nước. Quy mô liên kết đã mở rộng lên khoảng 100 ha với hàng chục hộ dân tham gia.

Trong thời gian tới, HTX sẽ tiếp tục mở rộng vùng liên kết, nâng cao chất lượng sản phẩm và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương.