Đặc sắc Chợ Phong Lưu Khâu Vai

Mỗi độ xuân về, khi cánh đào phai còn vương sương sớm, Cao nguyên đá Đồng Văn lại vang tiếng khèn, tiếng sáo, rộn ràng bước chân người tìm về Chợ Phong Lưu Khâu Vai (xã Khâu Vai). Đây không chỉ là điểm hẹn của tình yêu mà còn là bản hòa ca, nơi men tình quyện cùng hương xuân, thắp sáng di sản văn hóa miền cực Bắc.

Tình yêu hóa huyền thoại

Ngày ấy, trên mảnh đất Khâu Vai có nhiều dân tộc cùng sinh sống. Ở bản người Nùng, chàng Ba khôi ngô, chăm chỉ, thổi sáo hay khiến bao cô gái say lòng. Bên kia sườn núi, nàng Út - con gái tộc trưởng người Giáy đẹp như hoa rừng, hát trong như suối nguồn. Từ những đêm trăng dát bạc trên nương đá tai mèo, tiếng sáo, lời ca hòa quyện, tình yêu của họ nảy nở trong trẻo, say đắm. Nhưng định kiến khắt khe ngăn cấm: trai gái khác dân tộc không được nên duyên.

Điệu khèn truyền thống được trình diễn bởi các chàng trai, cô gái người Mông trong không gian Chợ Phong Lưu Khâu Vai.

Không khuất phục trước hủ tục, chàng Ba và nàng Út bỏ bản, trốn lên đèo Mây để được gần nhau. Họ dựng hai túp lều nhỏ, cách nhau vài bước chân đủ để mỗi sáng nhìn thấy nhau, đêm lại hòa tiếng sáo, lời ca. Tình yêu của họ trong sáng, thủy chung như sương núi. Nhưng rồi, từ đèo Mây nhìn xuống, họ đau đớn thấy cảnh xô xát giữa hai dòng tộc. Không muốn bản làng chia rẽ, đôi trẻ quyết trở về, chấp nhận chia xa để giữ yên lòng người. Trước khi rời nhau, họ hẹn ước: cứ đến ngày 27 tháng 3 âm lịch hằng năm sẽ cùng trở lại đèo Mây, dựng lại túp lều xưa, thổi sáo, hát ca, kể chuyện một năm xa cách.

Năm tháng trôi qua, tóc họ bạc đi, bước chân chậm lại, nhưng lời hẹn vẫn vẹn nguyên. Trong một mùa hội, họ cùng trở lại, nắm tay nhau đi vào cõi vĩnh hằng, gửi lại cho đất trời mối tình bất tử. Người dân thương tiếc, lập hai ngôi miếu gọi là Miếu Ông, Miếu Bà - biểu tượng cho tình yêu son sắt, thủy chung. Tương truyền, nơi đây rất linh thiêng; những đôi lứa lỡ dở, những vợ chồng hiếm muộn, nếu thành tâm khấn nguyện sẽ được se lại duyên lành, ban cho hạnh phúc, bình an.

Phiên chợ thành di sản

Từ mối tình dang dở của chàng Ba và nàng Út, năm 1919, người dân mở Chợ Phong Lưu Khâu Vai - không phải để mua bán mà để lưu giữ mối tình thủy chung ấy, tôn vinh vẻ đẹp của tình cảm chân thành và hướng con người đến điều thiện lành. Hơn một thế kỷ qua, cứ vào ngày 27/3 âm lịch, chợ lại mở phiên. Những đôi lứa từng lỡ duyên tìm về, không phải để nối lại tình xưa, mà để được nhìn nhau, chuyện trò, cùng nâng chén rượu ngô cay nồng như men kỷ niệm, cất tiếng hát giao duyên giữa gió núi ngàn hoa.

Ngày họp chợ, điều đẹp nhất là sự bao dung. Vợ không ghen chồng, chồng không trách vợ, bởi ai cũng có quyền gặp lại người thương năm ấy. Trong tiếng khèn réo rắt gọi bạn của chàng trai Mông, điệu múa mềm như mây của thiếu nữ Dao, tiếng trống rộn rã của người Lô Lô hòa cùng làn điệu Then ngân dài của người Tày…, họ nhận ra nhau giữa mênh mông đất trời, trong cảm xúc vừa thân quen vừa thiêng liêng. Họ hiểu rằng, có những cuộc chia xa không phải là kết thúc, mà là cách để tình yêu hóa thành ký ức, sống mãi với thời gian.

Rước lễ vật dâng lên Miếu Ông, Miếu Bà - nghi thức quan trọng không thể thiếu trong Chợ Phong Lưu Khâu Vai.

Chính bởi hội tụ đầy đủ giá trị lịch sử, nhân văn và bản sắc văn hóa đặc trưng, năm 2021, chợ Phong Lưu Khâu Vai được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ một tập quán xã hội và tín ngưỡng, nay chợ đã trở thành lễ hội văn hóa đặc sắc, vừa gìn giữ di sản, vừa mang hơi thở thời đại.

Phần lễ trang nghiêm với nghi thức dâng hương tại Miếu Ông, Miếu Bà - tưởng nhớ chàng Ba, nàng Út, cầu cho mưa thuận gió hòa, gia đình ấm no, hạnh phúc. Phần hội rộn ràng tiếng khèn, điệu sáo, hát giao duyên, thi thể thao, trình diễn trang phục, trò chơi dân gian và ẩm thực vùng cao. Theo đồng chí Nguyễn Thị Hoài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch: “Chợ Phong Lưu Khâu Vai không chỉ lưu giữ hồn cốt văn hóa miền đá mà còn thổi vào đó sức sống mới. Khi di sản được bảo tồn gắn với phát triển, Tuyên Quang đã biến giá trị văn hóa xưa thành nguồn lực hôm nay, tạo nên thương hiệu du lịch bền vững, đậm đà bản sắc vùng cao”.

Vượt qua ranh giới địa lý, Khâu Vai trở thành điểm hẹn văn hóa của những tâm hồn yêu cái đẹp, trân trọng giá trị nhân văn. Ông Markus Madeya, du khách Thụy Sĩ, chia sẻ: “Tôi từng tham dự nhiều lễ hội trên thế giới, nhưng Khâu Vai mang lại cảm xúc rất khác biệt. Ở đây, tình yêu đã hóa thân thành di sản, tạc vào đá núi sự bao dung và chung thủy - những giá trị mà bất kỳ nền văn hóa nào cũng cần gìn giữ”.

Mỗi độ xuân về, Khâu Vai lại vang tiếng gọi của tình yêu, như lời thơ da diết của Trần Hòa Bình: “Ai trong đời chẳng có một Khâu Vai…” - nơi đá tai mèo cũng hóa mềm bởi thương nhớ. Hơn một thế kỷ trôi qua, Chợ Phong Lưu Khâu Vai vẫn là biểu tượng của tình yêu thủy chung và sức sống văn hóa bền bỉ, nơi di sản không nằm trong bảo tàng mà sống trong trái tim những người biết nâng niu và gìn giữ ký ức đẹp của con người.

Hải Anh