Nhịp điệu bản làng trên sân khấu đương đại

Giữa dòng chảy của nhịp sống đương đại, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc tỉnh Tuyên Quang vẫn âm thầm bám rễ và nảy nở. Đóng góp vào hành trình gìn giữ ấy là tâm huyết của tập thể nghệ sĩ, nhạc sĩ, ca sĩ và biên đạo thuộc Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh. Qua những chuyến điền dã miệt mài đến từng nếp nhà, bản làng, họ đã cần mẫn chắt lọc từng giai điệu, từng nhịp múa dân gian nguyên sơ để đưa lên sân khấu chuyên nghiệp, góp phần nuôi dưỡng và lan tỏa tình yêu với cội nguồn.

Ngân vang giai điệu bản làng

Nếu ví văn hóa của vùng non cao là một bức tranh thổ cẩm rực rỡ, thì âm nhạc chính là những sợi chỉ màu rực sáng nhất. Bao năm qua, Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh Tuyên Quang luôn kiên tâm với sứ mệnh như một “người giữ lửa”, ôm trọn mạch nguồn văn hóa đa sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số. Các thế hệ nhạc sĩ, ca sĩ của Đoàn đã bền bỉ lặn lội mải miết đến từng nếp nhà, hòa vào đời sống bà con để chắt lọc những thanh âm nguyên sơ nhất của đại ngàn, rồi nâng tầm, đưa lên ánh đèn sân khấu chuyên nghiệp.

Một tiết mục múa mang hơi thở văn hóa dân gian miền núi của các diễn viên Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh.

Đứng sau sự thăng hoa của nghệ thuật tỉnh nhà là tâm huyết của một tập thể những nhạc sĩ say nghề như: NSƯT Ngô Sỹ Tùng, Bùi Trường Giang, NSƯT Quang Thủy, Nguyễn Ngọc Nguyện, Xuân Thùy, Trọng Tuyên, Minh Thịnh... Mỗi người một cá tính, nhưng tựu trung đều chung tình yêu sâu nặng với bản sắc dân tộc.

NSƯT, nhạc sĩ Quang Thủy để lại dấu ấn đậm nét qua “Miền đá hát”, “Cội nguồn câu khắp” - những bản tình ca mộc mạc mà lay động tâm thức. Trong khi đó, nhạc sĩ Bùi Trường Giang mang đến luồng gió gai góc, đậm tính nhân văn. Hàng loạt ca khúc như: “Hà Giang vào Xuân”, “Há Ía ngược mùa yêu”, “Quản Bạ khúc hát mời gọi”, “Khúc biến tấu trống Giáy”... cho thấy anh đã khai thác kiệt cùng chất liệu, phong tục đặc trưng của miền cao nguyên đá. Điển hình như “Tảo hôn” (giải Nhất Cuộc thi sáng tác ca khúc về đề tài dân tộc thiểu số năm 2020) mang thông điệp xót xa kể về bé gái người Mông, truyền đi tiếng nói dẹp bỏ hủ tục. Ca khúc “Pao ơi bay lên” của anh cũng xuất sắc vinh danh “Tác phẩm hay nhất” tại Liên hoan Âm nhạc toàn quốc 2023.

Nói đến mảng âm nhạc dân tộc, không thể không nhắc tới NSƯT, nhạc sĩ Ngô Sỹ Tùng. Tác phẩm “Tiếng khèn trong mây” của ông khắc họa vạm vỡ sức sống đồng bào Mông. Nhịp điệu tươi vui trong “Khúc giao duyên bản Lô”, mới đây, ông giành giải B Liên hoan Âm nhạc toàn quốc 2025 với “Nơi rừng thiêng” viết về Cao nguyên đá Đồng Văn. Ông bộc bạch: “Nguồn cảm hứng của tôi chính là tình yêu, sự “nặng lòng” với mảnh đất vùng cao. Tôi yêu Tuyên Quang và biết ơn mảnh đất đã cho tôi nguồn cảm hứng bất tận”.

Sự tiếp nối mạch nguồn ấy còn được thể hiện sinh động qua thế hệ ca sĩ trẻ. Ca sĩ Ngọc Hằng chia sẻ: “Được nuôi dưỡng từ dân ca, tôi luôn dạt dào cảm xúc khi hát về núi rừng. Thể hiện các tác phẩm này là cách nghệ sĩ trẻ gửi gắm tình yêu cội nguồn, giúp âm nhạc truyền thống hòa nhịp cùng đời sống hiện đại”.

Không chỉ bảo tồn nghệ thuật, Đoàn còn khẳng định vai trò xung kích trên mặt trận văn hóa, biểu diễn các chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị, lan tỏa tình yêu quê hương. Những “chuyến xe nghệ thuật” vẫn miệt mài lăn bánh, mang ánh đèn sân khấu chuyên nghiệp về đến với các xã, phường trên toàn tỉnh. Việc đưa nghệ thuật từ Nhân dân mà ra, nay quay trở lại phục vụ Nhân dân không chỉ nâng cao đời sống tinh thần mà còn khơi dậy niềm tự hào mãnh liệt về bản sắc cội nguồn.

Thổi hồn vào vũ điệu dân gian

Nếu âm nhạc là tiếng lòng thì múa chính là ngôn ngữ hình thể sinh động nhất của đồng bào. Tại Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh, để những nhịp điệu dân gian từ nương rẫy, bản làng thăng hoa rực rỡ trên sân khấu chuyên nghiệp, không thể không nhắc đến khối óc sáng tạo và sự cống hiến thầm lặng của một đội ngũ các đạo diễn, biên đạo múa như: NSƯT Thu Thảo, NSƯT Trường Giang, Đức Anh, Hà Mai, Phạm Phiến, Đỗ Hương... Cùng với các thế hệ nghệ sĩ đi trước như NSƯT Lê Cường, NSƯT Thanh Hương… bằng tình yêu nghề và sự nhạy cảm nghệ thuật, họ đã biến múa dân gian dân tộc thành nguồn cảm hứng vô tận, chắt chiu từng động tác để dệt nên những tác phẩm mang đậm hơi thở cội nguồn.

Các ca sỹ Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh biểu diễn bài hát Khúc giao duyên bản Lô của NSƯT Sỹ Tùng.

Sân khấu biểu diễn chuyên nghiệp chính là nơi tiếp sức để những di sản múa ấy được phát huy trọn vẹn. NSƯT Nguyễn Thị Thu Hồng, Trưởng đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh chia sẻ, các nhà biên đạo, đạo diễn chuyên nghiệp và không chuyên của tỉnh đã miệt mài đi sâu vào đời sống, cố gắng khai thác, sưu tầm vốn văn hóa dân gian. Từng chất liệu được tuyển lựa kỹ để đưa vào xây dựng các chương trình biểu diễn phục vụ Nhân dân. Mỗi dân tộc được khai thác đều mang một màu sắc và tiếng nói riêng, tạo nên một bức tranh vũ điệu muôn màu muôn vẻ.

Chính tư duy sáng tạo, vừa gìn giữ vừa nâng tầm ấy đã giúp Đoàn gặt hái vô số trái ngọt tại các đấu trường nghệ thuật. Đến nay, Đoàn đã có nhiều tiết mục sưu tầm từ chất liệu dân tộc giành giải thưởng danh giá, điển hình như: “Múa nguồn cội” và “Ngẫu hứng triền non” của biên đạo Nghệ sĩ Nhân dân Văn Quang đoạt Huy chương Vàng toàn quốc năm 2008. Tiếp nối mạch nguồn ấy, NSƯT Thanh Hương cũng ghi dấu ấn sâu đậm với tác phẩm “Nơi thượng nguồn” (giải Bạc tại Liên hoan múa chuyên nghiệp bốn nước châu Á năm 2013) hay “Những cô gái quê tôi” (giải C tại Hội diễn múa chuyên nghiệp toàn quốc năm 2011).

Sức sống của các điệu múa truyền thống càng trở nên mãnh liệt hơn qua những tiết mục như “Nhịp điệu Tang Sành” (chất liệu Cao Lan) do NSƯT Thành Nam và NSƯT Lê Cường đồng biên đạo, xuất sắc giành Huy chương Vàng toàn quốc năm 2015 và Huy chương Bạc múa quốc tế năm 2017. Góp thêm vào đó là nét lãng mạn, tinh tế của “Múa chơi trăng” (chất liệu dân tộc Dao) do biên đạo NSƯT Hiền Trang dàn dựng, hay nét duyên dáng êm ả trong “Múa nón” (chất liệu văn hóa Tày) qua bàn tay của tập thể đạo diễn Đoàn.

Hành trình âm thầm giữ lửa của các nghệ sĩ, nhạc sĩ và biên đạo múa thuộc Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh vẫn đang bền bỉ tiếp nối mỗi ngày. Không cần những danh xưng mỹ miều, họ mộc mạc mang tình yêu nghề hòa vào nếp sống của đồng bào, biến những chất liệu dân gian thô sơ thành các tác phẩm nghệ thuật chỉn chu. Khi những chuyến xe của Đoàn tiếp tục lăn bánh tới các bản làng đưa lời ca, điệu múa về phục vụ bà con, đó cũng là lúc nghệ thuật thực sự làm tròn vai trò của mình. Những di sản tinh thần ấy sẽ tiếp tục bám rễ vào đời sống, nhẹ nhàng tạo nên một vành đai văn hóa soi sáng khắp bản làng quê hương.

Giang Lam