Văn hóa đọc đang bước sang nhịp chuyển động đáng chú ý khi ngày càng nhiều hoạt động được tổ chức trên môi trường số, thu hút đông đảo người tham gia. Các cuộc thi trực tuyến quy mô lớn, những sân chơi sáng tạo trong nhà trường, nhà xuất bản… góp phần thay đổi thói quen đọc, đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái cởi mở, linh hoạt và giàu tính tương tác.
Hướng tới Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4), hàng loạt chương trình khuyến đọc trực tuyến được triển khai đồng loạt trên cả nước, tạo nên không khí lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng. Nếu như trước đây, các hoạt động chủ yếu mang tính hưởng ứng, cổ vũ phong trào, thì nay đã dần chuyển sang cách tiếp cận bài bản hơn, gắn với công nghệ, dữ liệu và trải nghiệm người dùng.
Nổi bật trong số đó là cuộc thi đọc sách trực tuyến “Ham đọc sách 2026” do Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp tổ chức. Với hình thức thi trực tuyến, nội dung xoay quanh các tác phẩm văn học quen thuộc, cuộc thi đã thu hút đông đảo học sinh tham gia trên phạm vi toàn quốc.
Không còn những bài cảm nhận theo lối truyền thống, người dự thi được hướng tới việc đọc, hiểu và trả lời câu hỏi trong thời gian giới hạn, qua đó tạo ra trải nghiệm đọc mang tính tương tác cao. Sự thay đổi về hình thức kéo theo sự thay đổi trong cách tiếp cận, giúp người đọc xác định rõ mục tiêu, tham gia các thử thách và được ghi nhận kết quả. Đây chính là yếu tố quan trọng giúp các hoạt động trực tuyến nhanh chóng thu hút số lượng lớn người tham gia và tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ.
Bên cạnh các cuộc thi quy mô toàn quốc, nhiều địa phương và trường học cũng chủ động triển khai những mô hình đọc sách trực tuyến với hình thức đa dạng, như: Giới thiệu sách qua video, kể chuyện online, thiết kế bìa sách, chia sẻ cảm nhận trên mạng xã hội. Qua đó giúp học sinh tiếp cận sách theo nhiều cách khác nhau, đồng thời khuyến khích khả năng sáng tạo, trình bày, phản biện và tư duy độc lập. Nhất là không gian đọc đang được mở rộng đáng kể nhờ môi trường số.
Trước đây, việc đọc chủ yếu diễn ra trong thư viện, lớp học hoặc phạm vi cá nhân; nay, chỉ với một thiết bị kết nối internet, người đọc có thể tham gia các hoạt động cùng lúc với hàng nghìn bạn đọc trên cả nước.
Không gian đọc vì thế trở nên linh hoạt hơn, không bị giới hạn bởi địa lý hay thời gian. Sự chuyển dịch này góp phần hình thành một hệ sinh thái đọc mới, với sự tham gia của nhiều chủ thể: Nhà trường, gia đình, nhà xuất bản và các tổ chức xã hội.
Nhiều chương trình đã khuyến khích phụ huynh đồng hành cùng con đọc sách, tham gia các hoạt động trực tuyến, qua đó tạo nên môi trường đọc mang tính kết nối và bền vững hơn. Khi việc đọc trở thành một phần của đời sống gia đình, thói quen đọc có điều kiện được duy trì lâu dài.
Ở góc độ thị trường, các hoạt động trực tuyến đang tạo ra những tác động tích cực rõ rệt. Khi một cuộc thi lựa chọn danh mục sách cụ thể, các đầu sách đó ngay lập tức được quan tâm nhiều hơn. Nhu cầu đọc tăng lên kéo theo nhu cầu tìm mua sách từ phụ huynh, nhà trường đến chính người học, góp phần thúc đẩy hoạt động phát hành.
Bên cạnh động lực về gia tăng lượng tiêu thụ, các hoạt động còn giúp sách lan tỏa theo cách tự nhiên, hiệu quả hơn. Khi người đọc tham gia thi, chia sẻ cảm nhận hoặc giới thiệu sách trên nền tảng số, nội dung của cuốn sách được truyền tải rộng rãi mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào các hình thức quảng bá truyền thống. Đây là một xu hướng mới trong việc kết nối sách với bạn đọc, phù hợp bối cảnh truyền thông số.
Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, việc phát triển văn hóa đọc trên môi trường trực tuyến đặt ra không ít vấn đề cần được nhận diện rõ. Trước hết là nguy cơ “đọc nhanh, hiểu nông” khi các hình thức thi trắc nghiệm, thi trong thời gian ngắn dễ khiến người tham gia chú trọng tìm đáp án hơn là cảm thụ, suy ngẫm. Nếu không được thiết kế hợp lý, hoạt động đọc có thể bị giản lược thành một thao tác mang tính kỹ thuật.
Ngoài ra, môi trường trực tuyến cũng tiềm ẩn những yếu tố thiếu công bằng. Sự chênh lệch về điều kiện thiết bị, đường truyền internet giữa các vùng miền có thể ảnh hưởng đến cơ hội tham gia và kết quả của người dự thi. Một số hình thức thi, nếu không kiểm soát chặt chẽ cũng có thể phát sinh tình trạng hỗ trợ bên ngoài, làm giảm ý nghĩa của việc đọc.
Một nguy cơ khác đó là xu hướng chạy theo hình thức, chú trọng số lượng người tham gia hoặc các chỉ số tương tác mà xem nhẹ chất lượng nội dung. Nếu hoạt động đọc bị cuốn vào vòng xoáy thi đua, xếp hạng mà thiếu trách nhiệm định hướng, tổ chức… thì có thể dẫn đến sự lệch chuẩn về mục tiêu, làm suy giảm giá trị cốt lõi của văn hóa đọc.
Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra là cần có cách tiếp cận cân bằng, kết hợp hài hòa giữa công nghệ và chiều sâu nội dung. Bên cạnh các hoạt động mang tính thi đua, cần tăng cường những hình thức đọc sáng tạo như viết cảm nhận, thảo luận, trình bày quan điểm cá nhân; đồng thời hoàn thiện cơ chế tổ chức để bảo đảm tính công bằng, minh bạch và hiệu quả. Chỉ khi đó, môi trường số mới thật sự trở thành không gian nuôi dưỡng văn hóa đọc, thay vì chỉ là nơi tổ chức các hoạt động mang tính phong trào.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ để phát triển văn hóa đọc là xu hướng tất yếu. Nhưng yếu tố cốt lõi vẫn là giữ vững giá trị của việc đọc, giúp con người hiểu sâu, suy nghĩ sâu và phát triển toàn diện. Khi công nghệ được vận dụng đúng hướng, hoạt động trực tuyến bên cạnh mục đích mở ra sân chơi còn cần đáp ứng vai trò trở thành cầu nối đưa tri thức đến gần hơn với cộng đồng.
Ý kiến bạn đọc