Thực tế này dấy lên nhiều ý kiến trái chiều. Có người cảm thông, cho rằng đó là cách các gia đình vùng cao thích nghi với kinh tế du lịch, nhưng cũng không ít quan điểm lo ngại về lao động trẻ em, về giáo dục hay sự lệch chuẩn trong nhận thức giá trị lao động và nguy cơ biến tướng văn hóa. Vì vậy, câu chuyện không còn dừng lại ở một hiện tượng du lịch đơn lẻ mà trở thành vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.
Thoạt nhìn, đó có thể là khung cảnh dễ khiến du khách rung động: Những đứa trẻ đáng yêu, tự tin, biết tạo không khí vui vẻ. Nhiều người sẵn lòng rút tiền với cảm giác vừa được giải trí, vừa làm một việc tốt. Tuy nhiên, đằng sau cảm xúc ấy là thực tế khác: hoạt động này không còn mang tính tự phát mà có sự lặp lại theo thời gian, có cách thức tổ chức và tạo ra nguồn thu nhập đáng kể.
Ở những vùng miền còn khó khăn, việc trẻ em phụ giúp gia đình không phải điều xa lạ. Song, ranh giới giữa phụ giúp và bị cuốn vào một cơ chế kiếm tiền cần được phân định rõ. Khi việc biểu diễn diễn ra vào ban đêm, phụ thuộc vào sự chú ý của du khách và gắn trực tiếp với việc nhận tiền thì đó không đơn thuần dừng ở trải nghiệm sống mà mang dáng dấp của hình thức lao động sớm với nhiều hệ lụy khó lường.
Một trong những hệ lụy đáng chú ý là sự lệch chuẩn trong nhận thức về giá trị lao động. Trẻ em học theo các trào lưu trên mạng xã hội là điều quen thuộc nhưng khi những động tác nhún nhảy, gây chú ý trở thành cách để nhận tiền, các em rất dễ hình thành suy nghĩ rằng chỉ cần thu hút sự chú ý là có thể kiếm thu nhập, thay vì thông qua học tập hay nỗ lực lâu dài.
Bên cạnh đó là vấn đề văn hóa. Trang phục truyền thống cách tân, âm nhạc hiện đại và các động tác mạng xã hội được pha trộn để tạo thành những tiết mục mang tính giải trí tức thời. Dù có thể hấp dẫn du khách trong khoảnh khắc, sự pha trộn thiếu định hướng này về lâu dài có thể làm mờ đi bản sắc văn hóa vốn cần được gìn giữ theo cách nghiêm túc, có chọn lọc.
Không thể bỏ qua tác động về hình ảnh. Hình ảnh trẻ em biểu diễn để nhận tiền trực tiếp lặp lại nhiều lần, rất khó tránh khỏi những liên tưởng tiêu cực từ du khách, nhất là khách quốc tế về lao động trẻ em hay mức độ bảo vệ trẻ trong xã hội.
Dẫu vậy, giải pháp không thể chỉ là những mệnh lệnh cấm đoán đơn giản bởi nếu không có phương án phù hợp hoàn toàn có thể đẩy các gia đình vào tình thế khó khăn hơn, thậm chí khiến hoạt động tương tự chuyển sang những không gian khó kiểm soát.
Cần phải có cách tiếp cận linh hoạt, nhưng kiên định về nguyên tắc. Nếu trẻ em tham gia biểu diễn, đó nên là những chương trình được tổ chức bài bản, có người hướng dẫn, nội dung phù hợp lứa tuổi và đặc biệt không đặt các em vào vị thế phải nhận tiền trực tiếp từ khán giả. Khi đó, các hoạt động có thể trở thành hình thức giáo dục văn hóa, giúp trẻ hiểu và tự hào về bản sắc của mình thay vì bị cuốn vào áp lực mưu sinh quá sớm.
Tại Sa Pa, đã có nhiều chương trình nghệ thuật thực cảnh diễn ra ở quy mô lớn, thu hút du khách, nhưng sự tham gia của trẻ em vẫn còn rất hạn chế. Bên cạnh đó, vai trò của nhà trường và cộng đồng cần được tăng cường. Trẻ em cần có không gian học tập, vui chơi đúng nghĩa. Với những gia đình còn khó khăn, các chính sách hỗ trợ về sinh kế và giáo dục cần được triển khai hiệu quả hơn, giảm áp lực cho trẻ em.
Cuối cùng, không thể thiếu vai trò của những người chứng kiến. Mỗi hành động cho tiền, ánh nhìn thương cảm nếu không đi kèm hiểu biết, đôi khi lại vô tình duy trì, nhân rộng chính thực trạng này. Sự thay đổi không đặt hoàn toàn trên vai các gia đình hay những đứa trẻ mà còn ở cách xã hội lựa chọn phản ứng và định hướng.
Ý kiến bạn đọc