Từ di sản đến tài sản

Trong cuộc cạnh tranh phát triển giữa các địa phương hiện nay, lợi thế không còn được quyết định chủ yếu bởi tài nguyên thiên nhiên hay vị trí địa lý. Hạ tầng có thể đầu tư, nguồn vốn có thể huy động, công nghệ có thể tiếp nhận. Chỉ có lịch sử, bản sắc văn hóa và ký ức cộng đồng là những giá trị không thể sao chép. Chính vì vậy, năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa những giá trị riêng có thành nguồn lực phát triển.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của Kế hoạch phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của tỉnh Tuyên Quang đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Điều đáng chú ý nhất không nằm ở những chỉ tiêu hay danh mục nhiệm vụ, mà ở sự thay đổi trong tư duy phát triển. Văn hóa không còn chỉ được nhìn nhận là đối tượng cần bảo tồn, mà trở thành nguồn lực có thể đầu tư, sáng tạo và tạo ra giá trị kinh tế.

Đây là một bước chuyển quan trọng. Bởi chỉ khi thay đổi cách nhìn về văn hóa mới có thể thay đổi cách phát triển từ văn hóa. Trong nhiều năm, khi nói đến phát triển văn hóa, chúng ta thường nghĩ đến bảo tồn di tích, phục dựng lễ hội, tôn vinh nghệ nhân hay gìn giữ bản sắc truyền thống. Đó đều là những công việc cần thiết, bởi nếu không có bảo tồn thì sẽ không có nền tảng cho phát triển. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở việc gìn giữ, văn hóa vẫn chủ yếu tồn tại như một giá trị cần bảo vệ, chứ chưa trở thành một nguồn lực tạo ra tăng trưởng.

Đó cũng là ranh giới giữa di sản văn hóa và công nghiệp văn hóa. Di sản là những giá trị được lịch sử trao truyền. Công nghiệp văn hóa là quá trình thế hệ hôm nay tiếp tục sáng tạo trên nền tảng những giá trị ấy để hình thành sản phẩm, dịch vụ và thị trường mới.

Nói cách khác, công nghiệp văn hóa không tạo ra di sản, mà tạo ra giá trị mới từ di sản. Giá trị gia tăng không nằm ở bản thân di sản, mà nằm ở hàm lượng sáng tạo được đưa vào di sản.

Một làn điệu Then không chỉ hiện diện trên sân khấu lễ hội mà có thể trở thành chất liệu của âm nhạc đương đại, điện ảnh hay các nền tảng số. Nghề dệt lanh truyền thống không chỉ được lưu giữ trong các làng nghề mà có thể bước vào lĩnh vực thiết kế, thời trang và quà tặng cao cấp. Những truyền thuyết dân gian không chỉ nằm trong ký ức cộng đồng mà có thể trở thành kịch bản điện ảnh, nghệ thuật trình diễn hay sản phẩm du lịch trải nghiệm. Đó chính là logic phát triển của công nghiệp văn hóa.

Vì vậy, sức cạnh tranh của một địa phương không còn được đo bằng số lượng di sản đang sở hữu, mà bằng năng lực chuyển hóa di sản thành sản phẩm văn hóa có sức sống trên thị trường. Khoảng cách giữa "tiềm năng văn hóa" và "sức mạnh kinh tế từ văn hóa" thực chất là khoảng cách giữa bảo tồn và sáng tạo.

Nhìn từ góc độ ấy, Tuyên Quang đang sở hữu lợi thế đặc biệt. Sau khi hợp nhất với Hà Giang, không gian văn hóa của tỉnh được mở rộng với hệ thống di sản phong phú, trải dài từ Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào, Lễ hội Thành Tuyên, các làn điệu Then, hát Cọi đến Cao nguyên đá Đồng Văn, Lễ hội Hoa Tam giác mạch, Chợ phong lưu Khâu Vai, tiếng khèn Mông, nghề dệt lanh Lùng Tám, nghi lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn hay Lễ Cấp sắc của người Dao...

Đó là những giá trị mà không địa phương nào có thể sao chép. Tuy nhiên, lợi thế sẽ chỉ dừng lại ở tiềm năng nếu vẫn được khai thác theo tư duy sự kiện. Nhiều lễ hội thu hút đông du khách, truyền thông sôi động trong vài ngày rồi nhanh chóng lắng xuống khi sự kiện kết thúc. Du lịch tăng trưởng theo mùa, còn giá trị kinh tế chưa lan tỏa thành chuỗi hoạt động quanh năm.

Hiệu ứng truyền thông không đồng nghĩa với sức mạnh kinh tế. Một lễ hội thành công có thể tạo nên sức hút trong thời gian ngắn, nhưng chỉ một hệ sinh thái văn hóa hoàn chỉnh mới tạo ra việc làm, doanh thu và động lực tăng trưởng bền vững.

Đó cũng là điểm đáng chú ý trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của tỉnh. Mục tiêu không chỉ là tổ chức thêm các hoạt động văn hóa, mà từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo thông qua phát triển không gian sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn, kinh tế đêm, điện ảnh, du lịch cộng đồng, chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ và phát triển thị trường văn hóa.

Nếu nhìn từng nhiệm vụ riêng lẻ, đó chỉ là những dự án. Nhưng đặt trong tổng thể, có thể thấy tỉnh đang từng bước kiến tạo môi trường để các giá trị văn hóa tiếp tục sinh sôi, thay vì chỉ được lưu giữ. Đó mới là nền tảng của công nghiệp văn hóa.

Lễ hội Thành Tuyên là một ví dụ. Điều làm nên thành công của lễ hội không chỉ là những mô hình đèn khổng lồ, mà là khả năng biến một hoạt động cộng đồng thành thương hiệu văn hóa có sức lan tỏa trên phạm vi cả nước. Song nếu thương hiệu ấy chỉ hiện diện trong vài ngày mỗi năm thì giá trị kinh tế vẫn còn hữu hạn. Điều cần hướng tới không phải là tổ chức lễ hội lớn hơn, mà là phát triển từ tinh thần sáng tạo của lễ hội thành chuỗi sản phẩm hoạt động quanh năm như trải nghiệm chế tác đèn, không gian sáng tạo, nghệ thuật ánh sáng, sản phẩm lưu niệm, nội dung số và các dịch vụ văn hóa.

Lễ hội Hoa Tam giác mạch cũng vậy. Điều làm nên giá trị không chỉ là mùa hoa, bởi hoa rồi sẽ tàn. Điều bền vững hơn chính là câu chuyện văn hóa, là hình ảnh nhận diện và thương hiệu du lịch được xây dựng từ biểu tượng bản địa ấy. Chợ phong lưu Khâu Vai cũng không nên chỉ được nhìn như một phiên chợ diễn ra mỗi năm một lần, mà là chất liệu để phát triển nghệ thuật trình diễn, điện ảnh, thiết kế sáng tạo, sản phẩm lưu niệm và trải nghiệm văn hóa.

Đó là tư duy cốt lõi của công nghiệp văn hóa: Không khai thác di sản như một tài nguyên hữu hạn, mà biến di sản thành nguồn vốn sáng tạo có khả năng tái tạo giá trị không ngừng. Trong nền kinh tế sáng tạo, địa phương nào cũng có thể xây dựng những khu đô thị hiện đại, những trung tâm thương mại hay những tuyến đường mới. Nhưng không địa phương nào có thể tạo ra thêm một Tân Trào thứ hai, một Thành Tuyên thứ hai hay sao chép tiếng khèn Mông, làn điệu Then và những giá trị văn hóa được bồi đắp qua hàng trăm năm lịch sử.

Ý nghĩa lớn nhất của kế hoạch phát triển công nghiệp văn hóa vì thế không chỉ nằm ở việc hình thành thêm một ngành kinh tế mới, mà còn khẳng định một tư duy phát triển mới: Văn hóa không đứng phía sau để phục vụ tăng trưởng, mà trở thành nguồn lực nội sinh của tăng trưởng. Và di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành tài sản; còn văn hóa chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi tạo ra sinh kế, việc làm, thương hiệu và năng lực cạnh tranh cho địa phương trong hành trình phát triển bền vững.

Thiên Thanh