Nhà khoa học tài năng được hưởng cơ chế đãi ngộ chưa từng có

Nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: PV

Gỡ điểm nghẽn để người trẻ chọn con đường khoa học

Điều mà Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhiều lần nhấn mạnh trong các cuộc đối thoại với nhà khoa học trẻ là làm sao ngày càng có nhiều người trẻ lựa chọn con đường nghiên cứu khoa học.

Theo Bộ trưởng, nếu không có người trẻ dấn thân vào khoa học thì sẽ không thể tạo ra năng lực đổi mới sáng tạo đủ mạnh cho đất nước trong tương lai. Chính vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, Bộ Khoa học và Công nghệ đang từng bước xây dựng hệ sinh thái chính sách nhằm thu hút, giữ chân và tạo điều kiện phát triển cho đội ngũ nhân tài khoa học trẻ.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đối thoại với nhà khoa học trẻ ngày 19-5-2026. Ảnh: PV

Những thay đổi này diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Theo bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Khoa học và Công nghệ, hiện đã có 10 luật, 12 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ liên quan đến cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài khoa học và công nghệ.

Các quy định này được thể hiện trong nhiều văn bản quan trọng như: Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Nghị định số 179/2024/NĐ-CP quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội; Nghị định số 263/2025/NĐ-CP quy định về nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng; Nghị định số 249/2025/NĐ-CP quy định cơ chế, chính sách thu hút các chuyên gia, nhà khoa học...

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở cơ chế tiền lương và đãi ngộ. Theo các quy định mới, đối với các nhà khoa học tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đơn vị sử dụng có thể ký hợp đồng với mức lương không bị giới hạn trần.

Đặc biệt, khi được tuyển dụng vào làm công chức hoặc viên chức trong các cơ quan nhà nước, nhà khoa học tài năng và sinh viên xuất sắc được hưởng mức thu nhập, phụ cấp tăng thêm tối đa tới 150%. Đối với chuyên gia và nhà khoa học trình độ cao, mức phụ cấp tăng thêm có thể lên tới 300%.

Bên cạnh đó, các tổng công trình sư và nhân tài khoa học công nghệ còn được hưởng các khoản thưởng rất cao, có thể tương đương từ 4-6 lần mức lương theo hợp đồng tùy từng trường hợp cụ thể.

“Đây là những cơ chế vượt trội so với mặt bằng chung hiện nay”, bà Vũ Thị Là nhận định.

Không chỉ tập trung vào thu nhập, các chính sách mới còn hướng tới việc cải thiện môi trường nghiên cứu. Nhà khoa học được bảo đảm quyền tự chủ trong triển khai nhiệm vụ chuyên môn, được tiếp cận và sử dụng các phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu do Nhà nước đầu tư, tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh cũng như được tạo điều kiện tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng trong và ngoài nước.

Một thay đổi đáng chú ý khác là các nhà khoa học trẻ được cử đi đào tạo dài hạn ở nước ngoài vẫn được hưởng nguyên mức lương hiện hưởng, thay vì chỉ nhận khoảng 40% tiền lương như trước đây.

Ngoài ra, hệ thống chính sách còn bao gồm nhiều chế độ hỗ trợ về nhà ở, chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng cho bản thân nhà khoa học và gia đình.

Những thay đổi về thu nhập, điều kiện làm việc và quyền tự chủ học thuật cho thấy nỗ lực của cơ quan quản lý trong việc tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu khoa học.

Tạo cơ hội để nhân tài trẻ phát triển và cống hiến

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, hệ thống chính sách về thu hút và trọng dụng nhân tài hiện nay tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng là các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp có mạnh dạn triển khai các cơ chế mới hay không.

Ông cho rằng phần lớn chính sách mới chỉ vừa được ban hành nên cần thêm thời gian để tạo ra tác động thực tế. Đồng thời, đây không phải là nhóm chính sách chỉ thuộc phạm vi quản lý của Bộ Khoa học và Công nghệ mà còn liên quan đến tài chính, giáo dục và đào tạo, nội vụ cùng nhiều bộ, ngành, địa phương khác.

Vì vậy, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục đồng hành cùng các đơn vị trong quá trình triển khai, kịp thời rà soát, hướng dẫn và đề xuất sửa đổi nếu phát sinh những khó khăn, vướng mắc trong thực tế.

Nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: PV

Song song với việc hoàn thiện thể chế, Bộ Khoa học và Công nghệ đang chuẩn bị những chương trình riêng dành cho nghiên cứu sinh, sinh viên tài năng và các nhà khoa học trẻ.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, cần có cơ chế riêng để người trẻ phát triển thay vì phải cạnh tranh trực tiếp với các nhà khoa học đầu ngành ngay từ đầu. Dự kiến các cơ chế hỗ trợ đặc thù này sẽ bắt đầu được triển khai từ tháng 9-2026, tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận nguồn lực nghiên cứu, phát huy năng lực chuyên môn và từng bước khẳng định vị trí trong cộng đồng khoa học.

Thực tế cho thấy, khi môi trường nghiên cứu và cơ hội phát triển được cải thiện, ngày càng có nhiều nhà khoa học trẻ được đào tạo tại các trường đại học hàng đầu thế giới lựa chọn trở về Việt Nam làm việc.

Một trong những mô hình đáng chú ý hiện nay là Chương trình VNU350 của Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh nhằm thu hút, giữ chân và phát triển các nhà khoa học trẻ xuất sắc, nhà khoa học đầu ngành.

Theo GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, VNU350 không đơn thuần là chương trình thu hút nhân tài mà là một cấu phần chiến lược trong lộ trình phát triển dài hạn của nhà trường.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: PV

Chương trình hướng tới hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, thúc đẩy các hướng nghiên cứu mũi nhọn, gắn kết giữa nghiên cứu cơ bản với ứng dụng thực tiễn, giữa tri thức hàn lâm với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Theo Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Anh, Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), các nhà khoa học trẻ hiện vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn mang tính hệ thống như thủ tục hành chính phức tạp, hạn chế về nguồn lực nghiên cứu, khó tiếp cận cơ sở vật chất, dữ liệu nghiên cứu, trong khi lộ trình nghề nghiệp và chính sách đãi ngộ ở nhiều nơi chưa thực sự hấp dẫn.

Do đó, cùng với việc hoàn thiện chính sách, cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng trao quyền tự chủ nhiều hơn, giảm thủ tục hành chính, tăng đầu tư cho các chương trình khoa học trẻ, phát triển hạ tầng nghiên cứu mở, thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Như Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, khi đường lối đã rõ và cơ chế đã mở, điều quan trọng nhất lúc này là hành động nhanh, hiệu quả và đến cùng để những chính sách trên giấy thực sự trở thành động lực phát triển đội ngũ nhân tài khoa học trẻ - lực lượng quyết định năng lực đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh của đất nước trong tương lai.