Công nghiệp hỗ trợ trước bước chuyển quan trọng:Từ gia công đến làm chủ công nghệ

Sản xuất thiết bị máy công nghiệp tại Công ty cổ phần Cơ khí chính xác và chuyển giao công nghệ (Khu công nghiệp Phú Nghĩa). Ảnh: Đỗ Tâm

Chuyển dịch từ vệ tinh sản xuất sang đối tác cung ứng giá trị cao

Công nghiệp hỗ trợ từ lâu được xem là “xương sống” của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Tại Việt Nam, lĩnh vực này đã có những bước tiến đáng ghi nhận, từng bước thoát khỏi tình trạng phụ thuộc, gia công đơn giản để vươn lên tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao hơn.

Theo Bộ Công Thương, hiện cả nước có hơn 2.000 doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, trong đó hơn 300 doanh nghiệp đang tham gia vào chuỗi cung ứng đa quốc gia thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm sản xuất ô tô, xe máy. Điều này cho thấy năng lực sản xuất của doanh nghiệp trong nước đang từng bước được cải thiện, đủ sức đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Đánh giá về xu hướng này, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam Phạm Hải Phong cho rằng, nhiều doanh nghiệp đã có thể sản xuất cụm linh kiện phức tạp, tham gia lắp ráp bảng mạch, phát triển hệ thống tự động hóa, thậm chí cung cấp sản phẩm cho cả doanh nghiệp đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (FDI) và doanh nghiệp nội địa đầu cuối. Đây là minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch từ vị thế vệ tinh sản xuất sang đối tác cung ứng giá trị cao.

Tuy nhiên, bức tranh tổng thể vẫn còn những gam màu chưa thật sự sáng. Phần lớn doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam vẫn tập trung ở khâu sản xuất linh kiện, phụ tùng - tức là phần giữa của chuỗi giá trị. Việc tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế, nghiên cứu phát triển, hay xây dựng thương hiệu vẫn còn hạn chế.

Ở góc độ doanh nghiệp, theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Hà Nội Nguyễn Vân, doanh nghiệp không thể phát triển nếu đứng riêng lẻ. Công nghiệp hỗ trợ chỉ có thể bứt phá khi có sự đồng hành của Nhà nước, hiệp hội, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo. Quan điểm này cho thấy, bài toán phát triển không chỉ nằm ở nội lực doanh nghiệp mà còn phụ thuộc vào hệ sinh thái liên kết.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, khi chính quyền chủ động mở đường thông qua các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, hỗ trợ tiếp cận công nghệ, hiệu quả mang lại rất rõ rệt. Việc thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI đang tạo ra cơ hội để doanh nghiệp Việt học hỏi, nâng chuẩn sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Song song với đó, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cũng mở ra cơ hội cho Việt Nam. Nhưng cơ hội chỉ trở thành hiện thực nếu doanh nghiệp nội địa đủ năng lực “bước lên nấc thang cao hơn” trong chuỗi giá trị.

Làm chủ công nghệ - chìa khóa thành công

Nếu giai đoạn trước, công nghiệp hỗ trợ chủ yếu dựa vào lợi thế lao động và chi phí thấp, thì hiện nay, yếu tố quyết định lại nằm ở công nghệ, quản trị và năng lực đổi mới sáng tạo. Theo các chuyên gia, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy tham gia chuỗi sang dẫn dắt chuỗi. Điều này đồng nghĩa với việc không dừng lại ở sản xuất linh kiện đơn lẻ mà phải tiến tới sản xuất cụm linh kiện, hệ thống hoàn chỉnh, thậm chí tham gia lắp ráp theo mô hình OEM (là hình thức doanh nghiệp thuê đối tác khác sản xuất sản phẩm dựa trên thiết kế, kỹ thuật của riêng mình, sau đó bán dưới thương hiệu của chính doanh nghiệp đặt hàng) và xây dựng thương hiệu riêng.

TS Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam cho rằng, trọng tâm hiện nay là tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư chiều sâu. Trong đó, việc giảm chi phí đầu vào, bảo đảm quỹ đất sản xuất, mở rộng tín dụng trung và dài hạn, cũng như phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật là những yếu tố then chốt.

Theo Bộ Công Thương, việc ứng dụng công nghệ cao là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh. Không chỉ dừng lại ở việc đầu tư máy móc, doanh nghiệp cần chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất, minh bạch chuỗi cung ứng và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế.

Trong bối cảnh đó, chính sách đóng vai trò “đòn bẩy” như ưu đãi thuế, tín dụng lãi suất thấp, hỗ trợ chi phí đầu tư máy móc, chuyển giao công nghệ… đang được kỳ vọng sẽ tạo “cú hích” cho doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới. Đặc biệt, các chương trình hỗ trợ có thể tài trợ một phần đáng kể chi phí nghiên cứu, thử nghiệm, đào tạo và tư vấn, giúp doanh nghiệp giảm rủi ro khi đầu tư.

Cùng với chính sách, hạ tầng công nghiệp cũng là yếu tố quan trọng. Việc phát triển các khu công nghiệp chuyên sâu cho công nghiệp hỗ trợ đang được xem là “bệ đỡ” để doanh nghiệp tiếp cận đồng bộ từ mặt bằng, công nghệ đến dịch vụ hỗ trợ. Mô hình khu công nghiệp tích hợp, gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và liên kết chuỗi được kỳ vọng sẽ thúc đẩy hình thành các cụm liên kết ngành có tính bổ trợ cao. Nhiều chuyên gia nhấn mạnh việc định vị lại chiến lược phát triển công nghiệp hỗ trợ theo hướng tập trung vào các lĩnh vực có lợi thế, như: Cơ khí chính xác, điện tử, năng lượng mới; đồng thời, lựa chọn và hỗ trợ các doanh nghiệp mũi nhọn có khả năng làm chủ công nghệ lõi, từ đó tạo hiệu ứng lan tỏa cho toàn ngành...

Có thể thấy, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá. Tuy nhiên, con đường từ gia công đến làm chủ công nghệ không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Đó là quá trình đòi hỏi sự kiên trì, đầu tư dài hạn và sự đồng hành chặt chẽ giữa Nhà nước và doanh nghiệp.