Bài cuối: Cơ hội cho nông nghiệp xanh

Sản xuất nông nghiệp đang đứng trước một nghịch lý lớn: Vừa là trụ cột của các ngành kinh tế, đảm bảo an ninh lương thực, nhưng cũng lại là "nạn nhân" của phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật - tác nhân của phát thải nhà kính. Trước sức ép của cam kết Net Zero vào năm 2050 và các rào cản thương mại xanh, ngành trồng trọt buộc phải thực hiện một cuộc chuyển mình. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Đề án sản xuất giảm phát thải trong trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050”. Đây được xem là bước ngoặt chiến lược trong tiến trình xây dựng nền nông nghiệp xanh, an toàn và bền vững.

Không nằm ngoài mục tiêu này, Tuyên Quang đã bắt tay vào hành trình phục hồi sức khỏe cho đất. Qua đó, không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản mà còn mở ra cơ hội phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững trong tương lai.

Hồi sinh đất

Tại vùng chuyên canh chanh tứ thì của gia đình anh Nguyễn Xuân Đoàn, thôn Phú Lương, xã Bình Ca, những dấu hiệu suy giảm sức sản xuất của đất đang hiện hữu khá rõ.

Nhiều năm trước, với mong muốn tăng năng suất, gia đình chủ yếu sử dụng phân bón vô cơ trong chăm sóc cây trồng. Những vụ đầu tiên, cây chanh sinh trưởng tốt, cho năng suất khá. Nhưng càng về sau, hiệu quả sử dụng phân bón giảm dần trong khi chi phí đầu tư ngày càng tăng.

Qua khảo sát thực tế tại vườn chanh, sản lượng hiện chỉ đạt khoảng 50 - 60% so với những vùng sản xuất đang áp dụng phân bón hữu cơ. Đất dưới tán cây có dấu hiệu chai cứng, khả năng giữ ẩm và dinh dưỡng suy giảm, cây sinh trưởng không đồng đều.

Đồng chí Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam thăm mô hình trồng chè tại xã Tân Thành.

Sau khi tham quan một số mô hình sản xuất hữu cơ trong tỉnh, anh mong muốn từng bước thay đổi phương thức canh tác, giảm dần phân bón hóa học và tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ. Nhận thức về việc phải thay đổi phương thức sản xuất để bảo vệ đất không chỉ diễn ra ở những hộ nông dân riêng lẻ mà đã hình thành tại nhiều vùng sản xuất hàng hóa tập trung của tỉnh.

Tại vùng bưởi Soi Hà, xã Xuân Vân, những quả bưởi mang thương hiệu địa phương đã từng bước chinh phục những thị trường khó tính ở châu Âu. Đằng sau thành công đó là quá trình nhiều năm kiên trì thay đổi phương thức sản xuất của người dân và HTX Nông lâm nghiệp Xuân Vân.

Ông Trần Văn Tuyển, Giám đốc HTX Nông lâm nghiệp Xuân Vân cho biết: Để giữ vững thương hiệu bưởi Soi Hà, HTX đã chủ động liên kết với các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, hướng dẫn người dân áp dụng quy trình sản xuất an toàn, giảm sử dụng hóa chất, tăng cường sử dụng phân hữu cơ và thực hiện nghiêm ngặt các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc.

Việc ứng dụng phân bón hữu cơ cũng đang mang lại hiệu quả tích cực tại nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao. Điển hình là mô hình nhà màng của chị Chu Thị Bình, xã Thái Bình. Trên diện tích sản xuất dưa, bí và các loại rau màu, chị Bình đã mạnh dạn áp dụng đồng bộ hệ thống nhà màng, tưới tiết kiệm và sử dụng phân bón hữu cơ.

Theo chị Bình, việc sử dụng phân bón hữu cơ giúp cây phát triển bộ rễ khỏe hơn, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng và chống chịu sâu bệnh. Các loại dưa, bí sinh trưởng đồng đều, chất lượng sản phẩm tốt hơn, đáp ứng nhu cầu của thị trường nông sản sạch. Đặc biệt, mô hình đã tạo ra giá trị kinh tế cao trên cùng đơn vị diện tích, đồng thời duy trì được độ tơi xốp của đất trong khu vực sản xuất, hạn chế tình trạng thoái hóa đất thường gặp ở các vùng canh tác rau màu thâm canh.

Đồng hành cùng các mô hình này là HTX Nông sản xanh Sáng Nhung với vai trò nghiên cứu, sản xuất và cung ứng phân bón hữu cơ cho người dân. Từ nguồn nguyên liệu là phụ phẩm nông nghiệp và chất thải chăn nuôi, HTX đã xây dựng mô hình sản xuất phân bón hữu cơ theo hướng kinh tế tuần hoàn, tạo ra các sản phẩm phục vụ sản xuất nông nghiệp sạch.

Ông Nguyễn Ngọc Sáng, Giám đốc HTX cho biết, các sản phẩm phân bón hữu cơ của đơn vị hiện đang được ứng dụng tại nhiều mô hình như chè Shan tuyết Hồng Thái, vùng bưởi Xuân Vân, chè Làng Bát và các mô hình sản xuất trong nhà màng.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến nay toàn tỉnh có trên 4.409 ha sản xuất nông nghiệp theo các tiêu chuẩn tiên tiến như VietGAP, hữu cơ, Rainforest Alliance và GlobalGAP. Trong đó diện tích sản xuất hữu cơ và hướng hữu cơ đạt gần 340 ha; diện tích VietGAP trên 3.146 ha; diện tích Rainforest Alliance đạt trên 914 ha.

Toàn tỉnh hiện có 357 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên; trên 300 sản phẩm được dán tem truy xuất nguồn gốc; 13 sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Nhiều sản phẩm hữu cơ và sản phẩm sản xuất theo hướng hữu cơ đã từng bước khẳng định thương hiệu trên thị trường trong nước và quốc tế.

Những kết quả đó cho thấy xu hướng sản xuất xanh đang từng bước hình thành, tạo tiền đề quan trọng cho việc phục hồi tài nguyên đất và nâng cao giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp.

Nhân rộng chuỗi sản xuất xanh

Phát biểu tại hội nghị phát triển nông nghiệp hữu cơ của tỉnh, Tiến sĩ Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam đánh giá Tuyên Quang đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển nông nghiệp hữu cơ. Sau hợp nhất, tỉnh có hệ sinh thái đa dạng, quỹ đất còn nhiều dư địa phát triển và đặc biệt là nhiều vùng sản xuất chưa bị tác động quá lớn bởi hóa chất nông nghiệp. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành các vùng sản xuất hữu cơ quy mô lớn trong tương lai.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần tổ chức lại sản xuất theo các tiêu chuẩn hữu cơ phù hợp, đồng thời phát huy lợi thế từ lâm sản ngoài gỗ, cây dược liệu và các sản vật tự nhiên dưới tán rừng. Khi hình thành được chuỗi giá trị bền vững, sản phẩm hữu cơ hoàn toàn có thể đạt giá trị cao hơn từ 1,3 đến 2 lần so với sản phẩm sản xuất thông thường.

Làm rõ hơn định hướng phát triển của địa phương, đồng chí Phạm Mạnh Duyệt, Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, tỉnh đang đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số, trong đó lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản phấn đấu đạt mức tăng trưởng 5,58% trong năm 2026.

Theo đồng chí Phạm Mạnh Duyệt, ngành nông nghiệp sẽ tập trung phát triển các vùng sản xuất hữu cơ có lợi thế; khảo sát, nhân rộng các mô hình mới như sâm Ngọc Linh dưới tán rừng, vùng chuối sản xuất khép kín, vùng cam chất lượng cao, vùng dâu nuôi tằm và nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế cao khác.

Quan điểm của ngành là phát triển nông nghiệp hữu cơ phải lựa chọn đúng đối tượng, đúng sản phẩm, đúng vùng sản xuất; không làm theo phong trào mà hướng tới hiệu quả thực chất, lâu dài.

Mô hình kinh tế tuần hoàn đang lan tỏa trên khắp địa bàn tỉnh, hành trình hồi sinh đất đang từng bước được hiện thực hóa. Khi đất được trả lại độ phì nhiêu vốn có, không chỉ tạo ra những mùa vụ bền vững hơn mà còn mở ra con đường phát triển mới cho nền nông nghiệp xanh, hiện đại và có giá trị gia tăng cao của Tuyên Quang trong những năm tới.

Bài, ảnh: Nguyễn Đạt, Thanh Phúc, Lý Thu

►Bài 1: Khi đất... ngộ độc

► Bài 2: Bài học đắt giá