Bài toán hậu chiến của Gaza

Tổng thống Donald Trump ngày 31-7 tuyên bố đã đạt được một khuôn khổ thỏa thuận để Hamas, lực lượng đang kiểm soát Dải Gaza, bắt đầu quá trình giải giáp theo từng giai đoạn, đổi lấy việc Israel rút quân khỏi Dải Gaza.

Người phụ nữ Palestine bên đống đổ nát sau cuộc không kích của Israel tại TP Gaza ngày 29-7. Ảnh: Reuters

Ông gọi đây là một "thỏa thuận lịch sử", mở đường cho hòa bình lâu dài và bảo đảm an ninh cho Israel. Tuy nhiên, chỉ ít giờ sau, Hamas khẳng định chưa đồng ý giải giáp hay giao nộp vũ khí, trong khi Israel cũng chưa xác nhận chính thức sẽ tham gia lộ trình mà Washington công bố. Việc các bên vẫn đưa ra những cách diễn giải khác nhau về nội dung thỏa thuận cho thấy quá trình đàm phán vẫn còn nhiều trở ngại.

Dẫu vậy, gác sang một bên tranh cãi về việc Hamas có chấp nhận giải giáp hay không, diễn biến lần này vẫn đánh dấu một thay đổi đáng chú ý. Sau gần ba năm xung đột, các cuộc đàm phán dường như đang chuyển trọng tâm từ mục tiêu chấm dứt giao tranh sang bài toán quản trị Gaza hậu chiến, tức là ai sẽ tiếp quản vùng lãnh thổ này nếu Hamas không còn nắm quyền.

Trong gần ba năm qua, hầu hết các nỗ lực ngoại giao đều tập trung vào việc giảm leo thang xung đột thông qua trao đổi con tin, kéo dài lệnh ngừng bắn và mở thêm các tuyến viện trợ nhân đạo. Đó đều là những bước đi cần thiết, nhưng về bản chất chỉ xử lý các vấn đề trước mắt. Trong khi đó, bài toán về mô hình quản trị sau chiến tranh gần như vẫn chưa có lời giải. Bởi ngay cả khi tiếng súng tạm lắng, một khoảng trống quyền lực nếu không được lấp đầy cũng có thể nhanh chóng kéo Gaza trở lại vòng xoáy bạo lực.

Chính vì vậy, điều đáng chú ý nhất trong khuôn khổ mà Mỹ công bố không chỉ nằm ở cam kết giải giáp, vốn vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau, mà còn ở việc lần đầu tiên phác thảo một mô hình quản trị Gaza sau chiến tranh. Theo lộ trình này, bộ máy dân sự của Hamas sẽ được chuyển giao cho một chính quyền kỹ trị của Palestine; lực lượng an ninh mới sẽ từng bước tiếp quản; hệ thống đường hầm và kho vũ khí được xử lý dưới cơ chế giám sát quốc tế; mỗi giai đoạn chỉ được triển khai sau khi có cơ chế xác minh độc lập.

Nói cách khác, đây không chỉ là lộ trình hướng tới chấm dứt giao tranh mà còn là nỗ lực định hình một trật tự hậu chiến tại Gaza.

Tuy nhiên, cũng từ đây, giai đoạn khó khăn nhất mới bắt đầu.

Israel từ lâu coi việc Hamas giải giáp hoàn toàn là điều kiện tiên quyết trước khi rút quân, trong khi Hamas muốn quá trình rút quân của Israel và việc cải thiện tình hình nhân đạo được triển khai song song. Đến nay, mô hình chính quyền Palestine sẽ tiếp quản Gaza vẫn chưa được xác định rõ. Lực lượng quốc tế được kỳ vọng bảo đảm an ninh cũng chưa có phương án cụ thể về thành phần và thời điểm triển khai. Ngay cả các quan chức Mỹ cũng thừa nhận quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí gần một năm.

Điều đó cho thấy các bên có thể đang tiến gần hơn tới mục tiêu chung, nhưng vẫn chưa thống nhất được lộ trình để đạt được mục tiêu đó.

Lịch sử Trung Đông cũng không thiếu những bài học về khoảng trống quyền lực sau chiến tranh. Việc lật đổ một lực lượng cầm quyền thường diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với xây dựng một bộ máy đủ năng lực để thay thế. Iraq sau năm 2003 hay Afghanistan sau hai thập kỷ Mỹ can dự đều cho thấy nếu cấu trúc quản trị mới không đủ vững, bạo lực có thể nhanh chóng tái diễn dưới những hình thức khác. Ngay tại Gaza, Hamas không chỉ là một lực lượng vũ trang mà còn vận hành nhiều thiết chế dân sự trong gần hai thập kỷ, từ bộ máy hành chính đến các dịch vụ công cơ bản.

Bởi vậy, thách thức lớn nhất của lộ trình lần này có lẽ không nằm ở số lượng vũ khí được thu gom hay số đường hầm bị phá hủy. Điều khó hơn nhiều là xây dựng một bộ máy quản trị đủ năng lực để người Palestine chấp nhận, đồng thời đủ độ tin cậy để Israel tin rằng Gaza sẽ không còn là mối đe dọa an ninh trong tương lai. Chỉ khi khoảng trống quyền lực được lấp đầy bằng một cấu trúc quản trị ổn định, những cam kết giải giáp hay rút quân mới có cơ hội trở thành hiện thực.

Có lẽ vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng giá trị của bất kỳ thỏa thuận nào không chỉ nằm ở những điều khoản được ký kết mà còn ở khả năng thực thi và kiểm chứng trên thực tế. Sau gần ba năm xung đột, Gaza dường như đang bước sang một giai đoạn mới, khi thách thức không chỉ là chấm dứt chiến sự mà còn là xây dựng một trật tự hậu chiến đủ bền vững để ngăn vòng xoáy bạo lực tái diễn.