Hà Nội ngàn năm vang vọng: Mái đình gìn giữ nét đẹp sơn ta

Đình Hà Vĩ nằm tại số 11 phố Hàng Hòm (phường Hoàn Kiếm, xưa là thôn Cổ Vũ thượng, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương), được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19, do những người dân làng Hà Vĩ (phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông; nay thuộc xã Thường Tín, TP Hà Nội) lập để thờ ông tổ nghề sơn Trần Lư.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tổ chức trưng bày, trải nghiệm làm các sản phẩm sơn mài tại đình Hà Vĩ (Hà Nội).

Trần Lư là người làng Bình Vọng (nay thuộc xã Thường Tín, TP Hà Nội), đỗ tiến sĩ năm 1502, là một hiến sát sứ có công học hỏi các bí quyết vẽ sơn son thếp vàng từ Trung Quốc về dạy cho dân làng và các xã xung quanh như Hạ Thái, Duyên Tường... Khi lành nghề, học trò của ông mang theo nghề truyền thống của quê hương mình là làm đồ gỗ phủ sơn ta, lập thành các phường thợ rồi tỏa đi nhiều nơi dựng nghiệp.

Đến đất Thăng Long (Hà Nội), các học trò của Trần Lư đến từ làng Hà Vĩ mở một số cửa hiệu làm và bán hòm gỗ, cùng các sản phẩm đồ gỗ phủ sơn ta, chủ yếu là hòm đựng quần áo và tráp dùng để đựng giấy, bút... Từ hoạt động buôn bán này, tên gọi phố Hàng Hòm ra đời. Về sau, họ nhận thêm việc sơn hoành phi, câu đối, ngai bệ, khám thờ. Hiện nay, trên phố Hàng Hòm vẫn còn một số cửa hàng bán sơn, chổi quét sơn. Khi cộng đồng đã ổn định nơi sinh sống và làm ăn, họ dựng đình Hà Vĩ mang tên quê hương mình, làm nơi thờ ông tổ nghề sơn Trần Lư. Vào mỗi dịp đầu tháng Hai hằng năm, đình tổ chức tế lễ, rước kiệu thần nhằm tưởng nhớ công đức của ông tổ nghề sơn Trần Lư. Vào ngày này, dân làng Hà Vĩ ở Thường Tín cũng mang theo cả đồ thờ đến tham dự.

Trải qua thăng trầm lịch sử, khuôn viên đình Hà Vĩ bị thu hẹp, nhưng di tích vẫn mang giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, là di tích cấp thành phố từ năm 2014. Hiện nay, đình Hà Vĩ có diện tích hơn 200m², bước qua cổng, đi qua lối nhỏ là tới gian đình bố cục hình chữ “Nhị”. Tại đây có 3 gian tiền đường và 3 gian hậu cung, được xây theo kiến trúc chồng diêm truyền thống. Theo văn bia hiện còn, ngôi đình đã được trùng tu, sửa chữa nhiều lần vào những năm đầu thế kỷ 20: Đời Vua Duy Tân năm thứ 8 (năm 1914), Khải Định năm thứ 6 (năm 1921), Bảo Đại năm thứ 16 (năm 1941). Năm 1947, ngôi đình bị thực dân Pháp đánh sập. Đến năm 1951, đình được nhân dân khôi phục lại.

Năm 2023, UBND quận Hoàn Kiếm tổ chức lễ gắn biển công trình tu bổ, tôn tạo đình Hà Vĩ. Tháng 11-2025, tại mái đình hơn trăm năm thờ ông tổ nghề sơn, nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát đã tổ chức các hoạt động trưng bày, giới thiệu sản phẩm điêu khắc, mỹ nghệ sơn mài. “Với tôi, làm nghề không chỉ là sáng tác mà còn phải gìn giữ, truyền tiếp không gian sống của nghề. Đình Hà Vĩ chính là nơi để thực hiện điều đó. Đặt sơn mài trong không gian đình cổ giúp tác phẩm có hồn và bối cảnh văn hóa để kể câu chuyện nghề. Khi người dân và du khách vừa thực hành sơn mài vừa nghe chuyện về di tích, làng nghề, nghệ thuật trở nên gần gũi, gắn với đời sống”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ.