Ông Hòe “Then”

Gia đình không có ai biết hát Then, nhưng với niềm đam mê, ông Nguyễn Văn Hòe, thôn Đồng Ca, xã Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang đã gắn bó với cây đàn Tính, hát Then gần 40 năm nay. Học trò của ông không chỉ ở trong tỉnh, mà còn ở ngoài tỉnh, trong đó có người đã được công nhận nghệ nhân, đang từng ngày góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày trong cộng đồng.

Từ chiếc đàn “độc nhất vô nhị”

Vốn là người gốc tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên) chuyển về xã Nhân Mục, huyện Hàm Yên (cũ) sinh sống, nhưng trong gia đình ông Hòe không có ai biết hát Then, đánh đàn Tính. Ngày mới hơn 10 tuổi, ông Hòe nghe hát Then trên đài rồi thích tự hát theo, cứ thế ngày ngày ông nghe đài và tập hát. Sau này, khi tập được nhiều bài, nhưng không có đàn để đánh, ông tự mày mò, đẽo cây tre để làm đàn, dùng dây cước làm dây đàn; đặc biệt, bầu đàn được ông dùng bằng mo cau khô. Với chiếc đàn “có một không hai này” ông có thể vừa hát Then, vừa mày mò đánh đàn Tính và là một trong những người biết hát Then, đánh đàn Tính đầu tiên trên địa bàn huyện Hàm Yên (cũ) lúc bấy giờ.

Ông Hòe chế tác đàn Tính.

Khi đã thành thạo đàn hát, muốn có một cây đàn chuẩn, ông đã cùng học trò của mình lên tận huyện Lâm Bình (cũ) để mua giống bầu về trồng. Dần dần, từ những quả bầu trồng được, ông tự mình chế tác đàn, các công đoạn làm đàn đều hoàn toàn toàn thủ công, nên những chiếc đàn do ông làm ra đều chuẩn về âm thanh, chắc chắn và bền. Tiếng lành đồn xa, rất nhiều người ở các địa phương trong và ngoài tỉnh đã tìm đến mua đàn do ông làm. Do nhu cầu ngày càng lớn, ông đã cung cấp bầu giống cho bà con ở địa phương trồng, sau đó thu mua lại quả bầu để làm đàn, góp phần tạo thêm thu nhập cho người dân.

Ông Hòe chia sẻ: “Vì làm thủ công nên tôi cũng không làm được số lượng lớn như các xưởng chế tác. Trung bình mỗi năm, tôi cung cấp khoảng gần 300 cây đàn Tính cho người sử dụng”. Một người dùng thích, “ưng cái bụng” lại giới thiệu cho người khác, nên ông thấy rất vui, không chỉ vì mình có thu nhập, mà còn bởi người chơi, người học đàn ngày một nhiều. Điều đó chứng tỏ mạch nguồn văn hóa dân tộc Tày đã và đang được gìn giữ và phát huy.

… Đến nghệ nhân của bản

Hơn 20 năm dạy đàn Tính, hát Then, có những thời điểm do bệnh tật phải tạm nghỉ, ông Hòe nghiệm ra rằng, năng khiếu chỉ là một phần, quan trọng nhất vẫn là đam mê. Chính từ niềm đam mê, ông mày mò tự học, rồi trở thành người truyền dạy hát Then ở địa phương. Ông cười, mọi người vẫn gọi vui ông là “nghệ nhân” của bản. Sau khi được ngành văn hóa huyện Hàm Yên (cũ) cử tham gia lớp tập huấn về đàn Tính, hát Then của tỉnh, khoảng từ năm 2014 -2015 trở đi, ông thường xuyên đứng lớp, truyền dạy hát Then ở các xã, thôn, bản và trường học.

Ông Hòe tận tình hướng dẫn các thành viên trong CLB.

Năm 2014, xã Nhân Mục thành lập Câu lạc bộ hát Then, đàn Tính với gần 30 thành viên tham gia, ông được cử làm chủ nhiệm CLB, trực tiếp hướng dẫn các thành viên tập luyện. Xã đã tham gia nhiều liên hoan văn hóa văn nghệ cấp huyện, các tiết mục do ông và CLB tham gia đều đoạt giải A và xuất sắc.

Anh Nguyễn Quốc Bài, học trò của ông Hòe nói, mình mê hát Then nên theo ông học hát Then, đánh đàn Tính. Khi có thời gian, mình còn trực tiếp chở ông đi dạy ở các lớp trong và ngoài tỉnh, vì ông không đi được xe máy. Càng tiếp xúc với ông, mình càng trân quý sự tâm huyết, nhiệt tình, trách nhiệm của ông trong công việc và cuộc sống. Sau này, thành lập CLB của xã, mình được cử làm Phó Chủ nhiệm CLB để cùng các thành viên trong ban chủ nhiệm CLB hỗ trợ ông duy trì hoạt động của CLB.

Lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc

Ông Hòe có thể hát tốt các loại Then như Then Cao Bằng, Bắc Kạn,… Với phương pháp truyền dạy dễ hiểu, ông đã đào tạo được nhiều học trò xuất sắc, trở thành lực lượng nòng cốt trong phong trào văn hóa văn nghệ ở cơ sở. Tiêu biểu như anh Hoàng Thành, xã Yên Thành, tỉnh Lào Cai, nay đã được công nhận nghệ nhân…

Một buổi tập luyện của ông Hòe và các thành viên trong CLB hát Then, đàn Tính xã Hàm Yên.

Anh Nông Trường Giang, xã Hàm Yên cho biết, năm 2023, anh được ông Hòe dạy hát Then, đàn Tính. Ông dạy nhiệt tình, dễ hiểu, nên anh nắm bắt nhanh và ngày càng đàn hát tốt hơn. Từ năm 2019-2020, anh được mời tham gia hỗ trợ đoàn tỉnh Thái Nguyên (cũ) tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, tại khu du lịch Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội. Không chỉ phục vụ du khách đến trải nghiệm tại làng văn hóa nghe hát Then, đàn Tính, anh còn cùng các thành viên trong đoàn giới thiệu về văn hóa dân tộc Tày đến du khách. Anh cảm thấy rất tự hào về truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc mình.

Khi sáp nhập xã, mặc dù bận nhiều việc, ông Hòe vẫn tiếp tục duy trì hoạt động của CLB hát Then, đàn Tính, thường xuyên tổ chức cho các thành viên đi giao lưu với các CLB trong tỉnh. Đặc biệt, là người nhiều kinh nghiệm, ông tích cực hỗ trợ, chia sẻ, hướng dẫn những CLB mới thành lập về chuyên môn để các CLB hoạt động ngày càng tốt hơn.

Bà Hoàng Thị Chanh, thôn Đồng Nhật, xã Hàm Yên chia sẻ: “Năm 2019, CLB hát Then xã Bằng Cốc (cũ) được thành lập, ông Hòe đã trực tiếp hướng dẫn. Nay sáp nhập xã, hai CLB trở thành một, chúng tôi thường xuyên cùng ông đi tham gia giao lưu với các CLB khác, nên học hỏi, tích lũy được thêm nhiều kinh nghiệm để hát tốt hơn”.

Bà Ma Thị Nghiêu, Chủ nhiệm CLB hát Then, thôn Nặm Lương, xã Phù Lưu bày tỏ, trong quá trình hoạt động, CLB đã được ông Hòe hỗ trợ, giúp đỡ nhiều. Thông qua các buổi giao lưu, ông Hòe đã chia sẻ, hướng dẫn để bà và các thành viên trong CLB phát huy hơn nữa thế mạnh của mình.

Từ tình yêu và sự đam mê với văn hóa dân tộc, ông Hòe vẫn đang từng ngày truyền “lửa” cho lớp lớp thế hệ học trò. Bởi bản sắc văn hóa dân tộc vẫn luôn được duy trì, gìn giữ và phát huy từ những “nghệ nhân” của bản trong đời thường.

Huyền Linh