Nền tảng cho một thị trường lao động bền vững

Đặt cạnh tỷ lệ thất nghiệp chung của Việt Nam chỉ ở mức hơn 2,2%, cho thấy một thực tế quan trọng của thị trường lao động: Việt Nam không thiếu việc làm theo nghĩa thống kê, nhưng lại thiếu việc làm bền vững, có chất lượng và được bảo vệ đầy đủ về pháp lý, an sinh xã hội.

Lao động phi chính thức vừa đóng vai trò “van giảm sốc” cho kinh tế đô thị, vừa là thách thức lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Các hoạt động buôn bán nhỏ lẻ, dịch vụ cá thể, vận chuyển tự do, lao động thời vụ giúp giải quyết sinh kế cho nhiều người dân, đặc biệt là lao động nhập cư. Tuy nhiên, khi tỷ lệ này ở mức cao, nền kinh tế sẽ đối mặt với năng suất lao động thấp, thất thu ngân sách, áp lực lên hạ tầng đô thị và hệ thống an sinh xã hội trong dài hạn.

Giảm tỷ lệ lao động phi chính thức không thể thực hiện bằng mệnh lệnh hành chính hay các biện pháp mang tính áp đặt. Thực tế cho thấy, phần lớn lao động phi chính thức có kỹ năng hạn chế và khả năng tiếp cận thị trường còn yếu. Vì vậy, giải pháp cần bắt đầu từ việc làm cho khu vực chính thức trở nên hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn.

Trước hết, cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ môi trường kinh doanh. Việc đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ ban đầu sẽ khuyến khích các hộ, cá nhân chuyển dần sang khu vực chính thức. Thực tiễn tại thành phố Hà Nội cho thấy, nhiều hộ kinh doanh e ngại chuyển đổi thành doanh nghiệp không phải vì thuế cao, mà vì lo ngại thủ tục phức tạp và rủi ro pháp lý. Cùng với đó, chính sách của Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt quá trình chuyển đổi này. Việc xây dựng khung pháp lý riêng cho khu vực kinh tế hộ gia đình và lao động phi chính thức theo hướng thừa nhận, quản lý và hỗ trợ là yêu cầu cấp thiết.

Thứ hai, cần mở rộng bao phủ an sinh xã hội theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc thù của lao động đô thị. Việc thiết kế các gói bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm hưu trí với mức đóng linh hoạt, thủ tục đơn giản, có sự hỗ trợ một phần từ ngân sách nhà nước cho nhóm thu nhập thấp sẽ giúp người lao động từng bước tham gia, qua đó tạo “cầu nối” để họ tiến vào khu vực chính thức.

Thứ ba, nâng cao kỹ năng và năng suất lao động là giải pháp căn cơ. Lao động phi chính thức phần lớn tập trung ở các ngành nghề có giá trị gia tăng thấp, do đó cần đẩy mạnh đào tạo nghề ngắn hạn, đào tạo lại, gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế đô thị. Lúc này, Nhà nước đóng vai trò đặt hàng đào tạo, hỗ trợ chi phí học nghề cho lao động tự do, đặc biệt là lao động nhập cư và lao động trung niên, giúp họ có cơ hội tiếp cận việc làm chính thức ổn định hơn.

Cuối cùng, vai trò của doanh nghiệp và chính quyền địa phương là yếu tố then chốt. Doanh nghiệp cần nhìn nhận việc sử dụng lao động chính thức không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là đầu tư cho sự phát triển bền vững. Chính quyền tăng cường đối thoại, đồng hành với doanh nghiệp và người lao động, sử dụng dữ liệu thống kê lao động để hoạch định chính sách, thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ thất nghiệp thấp.

Giảm lao động phi chính thức không phải là mục tiêu ngắn hạn, mà là nền tảng để xây dựng thị trường lao động bền vững, bảo đảm tăng trưởng kinh tế đi cùng với an sinh xã hội và chất lượng sống của người dân.