Trẻ em bước vào đời sống tài chính ngày càng sớm

Tại lễ phát động cuộc thi viết về giáo dục tài chính thông minh do Tạp chí Công dân và Khuyến học tổ chức mới đây, nhiều chuyên gia giáo dục, chuyên gia kinh tế và đại diện cơ quan quản lý đều nhắc tới một thực tế: trẻ em đang bước vào đời sống tài chính ngày càng sớm, trong khi kiến thức, kỹ năng tài chính và nhận thức về đồng tiền lại chưa theo kịp.

Phần lớn phụ huynh từng nghĩ trẻ con chưa cần học quá sớm về tiền bạc. Nhưng bây giờ, trẻ em có tiền sớm hơn nhiều so với thế hệ của cha mẹ, từ tiền mừng tuổi, tiền thưởng cuối năm học đến tiền ông bà cho dịp 1/6, sinh nhật, tiền tiêu vặt... Đi cùng với đó là những chiếc điện thoại thông minh và hàng loạt sàn giao dịch thương mại điện tử.

Một học sinh trung học cơ sở có thể dành cả buổi tối để săn sale trên Shopee, sử dụng mã giảm giá hay đặt mua đồ dùng qua TikTok không còn là chuyện hiếm. Có em chưa hiểu lãi suất là gì, nhưng đã biết “mua trước trả sau”, biết theo dõi livestream bán hàng và các video review trên mạng xã hội. Khi việc tiêu tiền trở nên quá dễ dàng, cảm giác về giá trị của đồng tiền cũng dễ bị làm mờ đi.

Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng giám khảo cuộc thi viết về giáo dục tài chính thông minh chia sẻ tại lễ phát động cuộc thi do Tạp chí Công dân và Khuyến học tổ chức mới đây: “Sinh ra không ai có khả năng tài chính thông minh cả. Nó không phải bẩm sinh, mà phải là cái có sau, phải do giáo dục mà thành”.

Vấn đề nằm ở chỗ nhiều em tiếp cận thế giới tài chính số quá nhanh trong khi kỹ năng tự bảo vệ mình lại chưa theo kịp. Một học sinh, sinh viên có thể giỏi ngoại ngữ, giỏi công nghệ, nhưng nếu thiếu kỹ năng tài chính và thiếu kỹ năng nhận biết thật-giả, vẫn dễ trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo trên môi trường số.

Ông Lê Huy Nam, Vụ trưởng Giáo dục,

Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương

Các em có thể rất thành thạo việc mua hàng trên mạng, biết kiếm thêm tiền từ bán hàng online, chơi game hay làm nội dung số nhưng lại chưa hiểu lãi suất, chưa biết lập kế hoạch chi tiêu, chưa biết đánh giá rủi ro tài chính hay tự bảo vệ tài khoản cá nhân trên môi trường số.

Ông Lê Huy Nam, Vụ trưởng Giáo dục, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng, vấn đề nằm ở chỗ nhiều em tiếp cận thế giới tài chính số quá nhanh trong khi kỹ năng tự bảo vệ mình lại chưa theo kịp. Một học sinh, sinh viên có thể giỏi ngoại ngữ, giỏi công nghệ, nhưng nếu thiếu kỹ năng tài chính và thiếu kỹ năng nhận biết thật-giả, vẫn dễ trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo trên môi trường số.

Trong khi đó, giáo dục tài chính trong nhà trường vẫn khá mờ nhạt. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã bắt đầu đưa một số nội dung liên quan tới kinh tế, hướng nghiệp hay trải nghiệm tài chính vào trường học nhưng phần lớn vẫn phân tán, chưa thành một kỹ năng rõ ràng. Nhiều phụ huynh sẵn sàng đầu tư cho con học ngoại ngữ, STEM hay công nghệ từ rất sớm vì sợ con chậm hơn bạn bè. Nhưng chuyện dạy con hiểu giá trị của đồng tiền, cách tiêu tiền hay giữ tiền, thường bị xem nhẹ, hoặc được mặc định rằng “lớn lên khắc biết”.

Cuộc thi “Nhà Tài chính và Khởi nghiệp tuổi Teen” năm học 2025-2026 do Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng phối hợp Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo giới trẻ khởi nghiệp (CY2ES) tổ chức đã thu hút hơn 20.000 bài dự thi của học sinh tiểu học và trung học cơ sở trên cả nước. Trong các bài viết đã xuất hiện những cuốn sổ ghi chép tiền mừng tuổi, những kế hoạch tiết kiệm để mua sách, mua máy tính hay dành một phần tiền thưởng hỗ trợ gia đình. Có em kể về áp lực mua sắm theo bạn bè trên mạng xã hội. Có em lần đầu nhận ra đồng tiền không dễ kiếm như mình từng nghĩ.

Đằng sau những câu chuyện ấy là một sự dịch chuyển về nhận thức: Tư duy “trẻ con chưa cần học về tiền” đang dần nhường chỗ cho quan niệm hiểu biết tài chính cũng là một kỹ năng sống cần được hình thành từ sớm.