Giáo dục nghề nghiệp đón đầu “cơn khát” nhân lực chất lượng cao

Thiếu nhân lực làm chủ công nghệ

Chất lượng nguồn nhân lực gắn với năng suất lao động đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, trong khi Nghị quyết 68-NQ/TW khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của tăng trưởng. Để hiện thực hóa những mục tiêu này, nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao được xem là nhân tố then chốt.

Sinh viên Khoa Kỹ thuật Điện - Điện tử, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội trong giờ thực hành. Ảnh: NTCC

Tuy nhiên, nguồn cung lao động hiện chưa theo kịp nhu cầu. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo, có bằng, chứng chỉ mới đạt 29,2%. Điều đó đồng nghĩa đang có khoảng trống lớn về nhân lực kỹ thuật, nhất là nhân lực chất lượng cao.

Thực tế tuyển dụng cho thấy yêu cầu của doanh nghiệp đã thay đổi đáng kể. Nếu trước đây, nhiều vị trí chỉ cần người lao động thành thạo một công đoạn thì nay, doanh nghiệp cần đội ngũ kỹ thuật viên, kỹ sư thực hành có khả năng vận hành hệ thống tự động hóa, khai thác dữ liệu, làm việc trên nền tảng số và liên tục cập nhật công nghệ mới.

Những thay đổi đó khiến khoảng cách giữa yêu cầu của doanh nghiệp và năng lực của người học ngày càng rõ nét. Theo ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam, điều doanh nghiệp thiếu hiện nay không phải là lao động phổ thông mà là đội ngũ kỹ thuật có khả năng làm chủ công nghệ. Những vị trí như kỹ sư IoT, kỹ sư AI, chuyên gia phân tích dữ liệu hay quản lý có tư duy số hóa đều rất khó tuyển, dù mức đãi ngộ hấp dẫn.

Liên kết thực chất

Chính sức ép từ thị trường lao động đang buộc các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải thay đổi tư duy đào tạo. Nếu trước đây nhiều trường xây dựng chương trình theo năng lực sẵn có thì nay, yêu cầu đặt ra là đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp.

Sinh viên Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: NTCC

Một trong những mô hình tiêu biểu là Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Nhà trường hiện hợp tác với hơn 400 doanh nghiệp trong xây dựng chương trình đào tạo, cử chuyên gia giảng dạy, đầu tư thiết bị và tuyển dụng sinh viên. Nhờ đó, trên 95% sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp. Nhiều ngành như cơ khí, điện, điện tử đạt tỷ lệ sinh viên có việc làm ngay trước khi ra trường với mức thu nhập bình quân 10-50 triệu đồng/tháng. Đặc biệt, các ngành cơ khí, điện, điện tử, 100% sinh viên có việc làm trước khi ra trường.

Năm học 2026-2027, hơn 1.500 sinh viên của Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội sẽ bước vào các chương trình đào tạo theo đơn đặt hàng. Nhiều em chưa tốt nghiệp đã có hợp đồng lao động trong tay. Nổi bật là chương trình đào tạo 800 kỹ sư thực hành cho Tập đoàn Hanwha, 800 chỉ tiêu theo đơn đặt hàng của BAF Việt Nam và hàng trăm chỉ tiêu từ các doanh nghiệp lớn khác. Nhiều chương trình được doanh nghiệp tài trợ toàn bộ học phí, đồng thời trả lương cho sinh viên ngay trong quá trình học.

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, nhu cầu tuyển dụng theo đơn đặt hàng cho thấy thị trường đang "khát" nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, đặc biệt ở các lĩnh vực cơ khí, điện, điện tử, bán dẫn và công nghệ sinh học.

Công ty CP Nông nghiệp BAF Việt Nam hiện đẩy mạnh hợp tác, liên kết đào tạo, tuyển dụng với các cơ sở giáo dục trên cả nước. Ảnh: BAF Việt Nam

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Nông nghiệp BAF Việt Nam, trên bình diện chung, sự gắn kết giữa doanh nghiệp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa đồng đều và chưa tương xứng với yêu cầu phát triển.

Không ít chương trình thực tập còn mang tính hình thức; doanh nghiệp ngại giao việc vì lo rủi ro, trong khi sinh viên chưa có nhiều cơ hội tiếp cận dây chuyền sản xuất hiện đại. Ông đề xuất mở rộng mô hình đào tạo kép, trong đó người học dành phần lớn thời gian học tập tại doanh nghiệp, được giao việc thực chất và hưởng chế độ như một nhân viên tập sự. Đồng thời, cần có cơ chế ưu đãi đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp.

Cùng quan điểm đó, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng để giáo dục nghề nghiệp thực sự trở thành nguồn cung nhân lực chất lượng cao, cần đồng thời tháo gỡ các "điểm nghẽn" về cơ chế, đầu tư, đội ngũ giáo viên và mối liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp.

Đặc biệt, các trường cần được trao quyền tự chủ lớn hơn trong cập nhật chương trình đào tạo; doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn quá trình xây dựng chuẩn đầu ra; đồng thời có chính sách đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia, kỹ sư từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy.

Khi nhà trường chủ động đổi mới, doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành và Nhà nước hoàn thiện, cơ chế chính sách, "tam giác" liên kết này sẽ tạo nên hệ sinh thái đào tạo thực chất, đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành nguồn cung nhân lực chất lượng cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.