Văn hóa ứng xử trên không gian mạng: Bắt đầu từ trách nhiệm và sự nhân văn

Công an thành phố Hà Nội làm việc với 2 trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng xã hội. Ảnh: Công an thành phố Hà Nội

“Vô tư” trên mạng, dễ vướng lao lý

Những lời bình luận ác ý, miệt thị hay các hình ảnh nhạy cảm bị cắt ghép bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), deepfake… đang trở thành nỗi ám ảnh của nhiều nạn nhân. Không chỉ là tổn thương tinh thần, hệ lụy có thể kéo dài, làm ảnh hưởng đến cuộc sống của những người bị bạo lực mạng tấn công.

Như vụ việc gần đây, Công an xã Mê Linh, Hà Nội đã xử phạt hành chính 12,5 triệu đồng đối với tài khoản Facebook “Thành Nguyễn” do N.V.T (sinh năm 1965, trú tại thôn Tráng Việt, xã Mê Linh) quản lý, vì đã đăng tải nội dung phản ánh không đúng sự thật về một sự việc tại địa phương. Công an xã Mê Linh xác định nội dung video do ông N.V.T chia sẻ là thông tin sai sự thật về địa điểm và bản chất vụ việc, có nguy cơ gây hiểu nhầm, ảnh hưởng đến tình hình an ninh, trật tự. Làm việc với cơ quan Công an, ông N.V.T đã thừa nhận hành vi vi phạm, tự nguyện gỡ bỏ bài viết và cam kết không tái phạm…

Hay ngày 7-8, Công an tỉnh Bắc Ninh phối hợp với Cục Cảnh sát hình sự, Bộ Công an đã khởi tố 3 bị can: Nguyễn Văn Hợi (Khánh Sky), Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp (“Vua Quạt”) liên quan đến những mâu thuẫn trên mạng xã hội về hoạt động từ thiện.

Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố Hợi và Khoa về tội “Gây rối trật tự công cộng”; Hợi, Tiệp về tội “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Trước đó, trong một buổi livestream, Huấn “Hoa Hồng” (người được chú ý trên mạng xã hội từ khoảng năm 2015 qua những video, buổi livestream khoe tiền, vàng, xe sang và phát ngôn gây tranh cãi) tuyên bố, nếu có người chuyển tiền ủng hộ đồng bào bị ảnh hưởng bởi thiên tai, Huấn sẽ đóng góp số tiền gấp ba lần.

Sau phát ngôn trên, Tiệp công bố chứng từ chuyển 1 tỷ đồng để hỗ trợ người dân. Tranh cãi tiếp tục bị đẩy xa khi Nguyễn Văn Hợi, Hồ Văn Khoa tham gia công kích “Vua Quạt” trên mạng xã hội. Hợi cùng Khoa và một số người đến xưởng của Tiệp tại xã Tam Giang, tỉnh Bắc Ninh. Tại đây, nhóm này livestream khoảng 15 phút, dùng lời lẽ chửi bới, đe dọa, thách thức và yêu cầu Tiệp ra gặp. Buổi phát trực tiếp thu hút hơn 200.000 người theo dõi.

Các livestream giữa các đối tượng này lan truyền rộng rãi, tác động tiêu cực đến dư luận, ảnh hưởng đến danh dự của những người liên quan và tình hình an ninh, trật tự trên không gian mạng.

Siết chặt chế tài, xử lý nghiêm vi phạm

Những vụ việc trên là lời cảnh báo với mỗi người tham gia mạng xã hội: Mạng xã hội là “ảo” nhưng trách nhiệm pháp lý phải đối mặt là thật, nếu “vô tư” đăng tải, bình luận, chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng, sai sự thật, người tham gia sẽ bị xử phạt hành chính, thậm chí là đối mặt trách nhiệm hình sự.

Luật sư Lưu Thị Ngọc Lan, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, để vừa bảo vệ quyền tự do ngôn luận, vừa ngăn chặn vấn nạn “anh hùng bàn phím”, phải xác định rõ ranh giới pháp lý: Tự do ngôn luận không bao giờ đồng nghĩa với tự do xúc phạm. Về phía quản lý nhà nước, các cơ quan chức năng cần siết chặt chế tài, xử lý nghiêm và công khai các hành vi bôi nhọ, xúc phạm danh dự để tăng tính răn đe; đồng thời yêu cầu các nhà cung cấp nền tảng số nâng cao trách nhiệm trong việc lọc và gỡ bỏ nhanh thông tin độc hại.

Nữ luật sư cũng cho rằng, trước khi đặt tay lên bàn phím để đăng tải, chia sẻ hay bình luận về một sự việc đang nóng, mỗi người dùng mạng xã hội cần ghi nhớ ba nguyên tắc ứng xử và pháp lý cốt lõi. Đó là quyền tự do phát ngôn của bản thân phải dừng lại trước quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và uy tín của người khác theo Hiến pháp và pháp luật. Đồng thời, tuyệt đối không quy kết tội danh hay định đoạt nhân phẩm của bất kỳ ai khi chưa có bản án, kết luận chính thức từ cơ quan có thẩm quyền. Hãy học cách chờ đợi thông tin được kiểm chứng thay vì vội vã phán xét.

Lan tỏa văn hóa ứng xử trên môi trường số

Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành nêu rõ, khi đăng tải hình ảnh, thông tin cá nhân của người khác trên nền tảng số cần tuân thủ các quy định của pháp luật có liên quan về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ trẻ em; cân nhắc trước khi công khai, cung cấp dữ liệu của cá nhân trên các nền tảng số. Đồng thời, cần thận trọng khi tiếp nhận các thông tin chưa được kiểm chứng; chia sẻ thông tin có nguồn gốc rõ ràng, đáng tin cậy, thông tin tích cực, hữu ích, có giá trị văn hóa, nhân văn, thúc đẩy sự phát triển lành mạnh, an toàn trên môi trường số; khuyến khích chia sẻ, lan tỏa nội dung có giá trị văn hóa, giáo dục, nhân văn.

Trường hợp phát hiện tin giả, tin sai sự thật và nội dung vi phạm pháp luật, mỗi người đều có trách nhiệm thông báo cho nhà cung cấp dịch vụ, các nền tảng số hoặc cơ quan chức năng để xử lý và có cảnh báo kịp thời. Khi tham gia thảo luận, phản biện trên môi trường số, cần thể hiện thái độ tôn trọng, giao tiếp văn minh, lịch sự; sử dụng ngôn từ, lời thoại, hình ảnh văn minh, đúng mực, không thô tục, không phản cảm, không xúc phạm hoặc công kích cá nhân; không nói xấu, bôi nhọ tổ chức, cá nhân…

Có thể thấy, pháp luật đã quy định khá cụ thể về trách nhiệm của người tham gia môi trường số. Mỗi cú nhấp chuột, bình luận hay chia sẻ đều có thể tạo ra giá trị, nhưng cũng có thể trở thành một “viên đá” làm tổn thương người khác. Vì vậy, kiến tạo một môi trường số văn minh không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là thước đo văn hóa của mỗi cá nhân.

Những cái “nhấp chuột” hùa theo đám đông để bình luận, chia sẻ thông tin sai sự thật có thể khiến người tham gia phải đối mặt với các tội “Làm nhục người khác” (Điều 155) hay “Vu khống” (Điều 156 Bộ luật Hình sự). Luật An ninh mạng 2025 cũng đã quy định một hành lang pháp lý nghiêm ngặt, cấm triệt để việc lợi dụng không gian mạng để phát tán thông tin sai sự thật, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức.