Đưa cây chuối thành chuỗi giá trị

Không dừng ở việc bao tiêu nông sản hay giải bài toán “được mùa mất giá”, Hợp tác xã (HTX) Sợi chuối Hùng An đang vẽ lại bản đồ giá trị của cây chuối địa phương. Bằng mô hình kinh tế tuần hoàn “không bỏ đi thứ gì”, HTX đang đưa từng bộ phận của cây chuối vào một chuỗi sản xuất khép kín, nối dài vòng đời nông sản và mở ra triển vọng nâng tầm giá trị.

Chuối giống được chăm sóc theo quy trình chuẩn ngay từ vườn ươm, sẵn sàng cho vùng nguyên liệu VietGAP.

Đổi cách làm từ gốc chuối

Sáng sớm, trên nương chuối ở thôn Giàn Thượng, xã Hùng An, ông Hoàng Văn Quân đang thoăn thoắt dùng dao cắt những buồng chuối đến độ thu hoạch. Nhựa chuối trắng đục rịn ra từ những thân cây vừa hạ. Những buồng chuối nặng trĩu được công nhân chuyền tay nhau từ vườn ra điểm tập kết, chờ xe của HTX đến cân, thu mua. Khác với trước đây, khi người trồng phải tự tìm đầu ra hoặc bán cho thương lái với giá bấp bênh, giờ mỗi buồng chuối đều đã có địa chỉ tiêu thụ ngay từ khi còn trên cây.

Trên diện tích 15 ha, ngay vụ thu hoạch đầu tiên, gia đình ông Quân đạt năng suất 55 tấn/ha - con số vượt xa kỳ vọng của một người nông dân từng quen canh tác nhỏ lẻ. “Làm chuối giờ nhàn cái đầu nhất là không phải chạy đôn chạy đáo tìm người mua. Trước đây bán cho thương lái thì bấp bênh, được mùa mất giá. Giờ ký liên kết với HTX, giá thu mua tối thiểu 5 nghìn đồng/kg, giá thị trường tăng thì được điều chỉnh tăng theo, bà con yên tâm lắm” - ông Quân phấn khởi.

Bà Nguyễn Thị Hường, Giám đốc HTX chia sẻ: “Chúng tôi xác định muốn nâng giá trị cây trồng thì phải đi theo hướng kinh tế xanh, tuần hoàn. Muốn vậy, ngay từ khâu đầu vào phải chuẩn. Từ định hướng đó, HTX đã liên kết với trên 30 hộ dân tại các xã Hùng An, Bắc Quang, Vĩnh Tuy, Đồng Yên, hình thành vùng trồng hơn 60 ha. Hai giống chuối chất lượng cao là chuối tiêu già Nam Mỹ và chuối Tây được đưa vào trồng tập trung. Để người dân mạnh dạn đổi mới, HTX ký hợp đồng bao tiêu, ứng trước 50% chi phí giống, phân bón và trực tiếp bắt tay chỉ việc, hướng dẫn kỹ thuật canh tác chuẩn quy trình”.

Công nhân HTX Sợi chuối Hùng An sơ chế chuối tại xưởng chế biến.

Xây dựng giá trị xanh

Nếu việc bao tiêu quả tươi giúp người dân “nhàn cái đầu” như lời ông Quân, thì chính khâu chế biến sâu là “chìa khóa” mở ra giá trị gia tăng thực sự cho HTX Sợi chuối Hùng An. Dẫn chúng tôi tham quan khu vực sản xuất, ông Phạm Mạnh, quản lý HTX chia sẻ về một quy trình vận hành khép kín, nơi không có khái niệm rác thải, bởi phế phụ phẩm của khâu trước lập tức trở thành nguyên liệu đầu vào cho khâu tiếp theo.

Sự tính toán chi tiết thể hiện ngay ở từng dòng sản phẩm của HTX. Những buồng chuối xanh đạt chuẩn khắt khe được đưa thẳng vào xưởng làm bột. Cứ 10 kg chuối tươi thu được 1 kg bột tinh chế, giá bán ra thị trường trong nước đạt 200.000 đồng/kg - con số mang lại lợi nhuận vượt trội so với bán thô. Với những quả chuối chín không đủ tiêu chuẩn làm bột, HTX không vội bỏ đi mà chuyển sang chưng cất rượu, làm dấm chuối và chuối sấy dẻo. Riêng dòng rượu chuối, mỗi năm HTX cung ứng ra thị trường 20 nghìn lít. Ngay cả phần bã và phụ phẩm cuối cùng cũng được giữ lại để làm nguyên liệu ủ nấm rơm.

Tuy nhiên, thứ định danh nên cái tên HTX Sợi chuối Hùng An lại nằm ở bước đi chiến lược trong tương lai gần: biến hàng nghìn tấn thân cây chuối vốn bị coi là nợ môi trường sau mỗi mùa thu hoạch thành thứ “vàng xám” nông nghiệp. Để hiện thực hóa điều này, HTX đã bắt tay với Công ty Cổ phần Musa Pacta - đơn vị tiên phong sở hữu Bằng độc quyền giải pháp hữu ích về công nghệ sản xuất sợi chuối tại Việt Nam. Hiện tại, HTX đang phối hợp cùng doanh nghiệp xây dựng nhà xưởng chế biến thân chuối ngay tại địa phương. Theo mô hình chuyển giao công nghệ và bao tiêu sản phẩm của Musa Pacta, khi dây chuyền tuốt sợi chính thức đi vào vận hành, HTX sẽ thu mua thân chuối cho bà con với giá 500 đồng/kg. Như vậy, trung bình mỗi gốc chuối sau khi hái quả sẽ mang lại thêm khoảng 20 nghìn đồng bỏ túi cho người trồng.

Tiềm năng từ sợi chuối vượt xa giá trị của một sản phẩm thương mại thuần túy. Với đặc tính sinh học ưu việt, sợi libe cấu trúc rỗng, siêu bền, nhẹ, kháng khuẩn tự nhiên, trong tương lai nguồn sợi thô từ Hùng An sẽ được đưa vào chuỗi chế biến các mặt hàng thủ công mỹ nghệ cao cấp như túi xách, khay đựng, đồ trang trí... đáp ứng những tiêu chuẩn sinh thái khắt khe của thị trường Châu Âu. Đáng chú ý, ngay cả quy trình tuốt sợi tại xưởng cũng hướng tới mục tiêu không rác thải. Phần bã và nước ép thân chuối sau khi tách sợi được tái chế thành giá thể vi sinh cùng phân bón hữu cơ, trả lại dinh dưỡng cho chính những nương chuối.

Để bảo đảm “mạch sống” bền vững cho toàn bộ chuỗi tuần hoàn này, HTX Sợi chuối Hùng An đang tập trung chuẩn hóa vùng nguyên liệu. 3 ha chuối theo tiêu chuẩn VietGAP tại thôn Lùng Thắng (xã Hùng An) và thôn Thống Nhất (xã Vĩnh Tuy) được xây dựng làm mô hình điểm, sẵn sàng nhân rộng ra toàn bộ diện tích liên kết. Ông Phạm Mạnh, quản lý HTX chia sẻ: “Việc canh tác theo chuẩn VietGAP giúp trái chuối đạt quy chuẩn chế biến cao, thân cây đủ độ dai chắc phục vụ xước sợi, mà quan trọng là bảo vệ hệ sinh thái đất, giúp chu kỳ thu hoạch kéo dài và ổn định hơn. Khi người dân thấy hiệu quả từ các mô hình điểm này, bà con sẽ hoàn toàn tin tưởng và chủ động tuân thủ nghiêm ngặt quy trình xanh”.

Rời Hùng An khi những chuyến xe chở chuối vẫn tiếp tục lăn bánh ra khỏi vườn. Chắt chiu từng giá trị từ trái ngọt đến thớ sợi thân cây, HTX Sợi chuối Hùng An đã chứng minh: Kinh tế xanh bắt đầu từ chính tư duy trân trọng nông sản, mượn sức công nghệ để biến phụ phẩm thành tài nguyên, dệt nên sinh kế bền vững cho người nông dân.

Bài, ảnh: Phạm Hoan