Đánh thức lợi thế bản địa

Từ những vùng nguyên liệu chè, cam, bưởi, dược liệu hay cây đặc sản bản địa, nhiều địa phương trong tỉnh đã từng bước chuyển từ tư duy sản xuất nông sản sang phát triển sản phẩm. Thông qua Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), lợi thế cây trồng được khai thác hiệu quả, góp phần nâng cao giá trị, mở rộng thị trường và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Từ cây trồng đến sản phẩm OCOP

Chè Shan tuyết là một trong những cây trồng chủ lực của tỉnh. Tính đến hết năm 2025, toàn tỉnh có 28.326 ha chè, trong đó 18.156 ha chè Shan tuyết, khoảng 1.300 ha được chứng nhận VietGAP. Vùng chè Shan tuyết tập trung tại các xã Cao Bồ, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Hồng Thái, Côn Lôn, Thượng Nông, Nà Hang, Lâm Bình... Những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi không chỉ là nguồn gen quý mà còn gắn bó với đời sống đồng bào các dân tộc, tạo nên lợi thế riêng để phát triển các sản phẩm trà chất lượng cao.

Tận dụng lợi thế vùng chè Shan tuyết cổ thụ, HTX Sơn Trà, xã Hồng Thái đã xây dựng vùng nguyên liệu 64 ha, trong đó có 29 ha chè cổ thụ trên 100 năm tuổi; đồng thời phát triển 20 thành viên liên kết sản xuất. Giai đoạn 2023 - 2025, HTX tiếp tục mở rộng diện tích chè thêm 10,5 ha theo hướng hữu cơ, áp dụng nghiêm ngặt mô hình "3 không" gồm không thuốc bảo vệ thực vật, không hương liệu, không phân bón vô cơ để bảo đảm chất lượng ngay từ đầu vào.

Cán bộ xã Xuân Vân trao đổi với người dân về phát triển vùng nguyên liệu bưởi đường Soi Hà.

Trên nền tảng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, HTX Sơn Trà kết hợp phương pháp chế biến truyền thống của người Dao với công nghệ hiện đại để tạo ra sản phẩm chè Shan tuyết Hồng Thái (1 tôm, 1 lá). Ông Đặng Ngọc Phố, Giám đốc HTX Sơn Trà cho biết, nhờ chú trọng chất lượng từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tháng 4-2026 sản phẩm vinh dự được công nhận đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia và được tiêu thụ ổn định tại Hà Nội, xuất khẩu sang nhiều thị trường như châu Âu, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Đài Loan (Trung Quốc), Nga và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Không chỉ chè Shan tuyết, vùng bưởi Xuân Vân cũng đang phát huy lợi thế cây trồng đặc sản thông qua Chương trình OCOP. Hiện địa phương có trên 1.500 ha bưởi, trong đó hơn 400 ha bưởi đường Soi Hà được cấp chỉ dẫn địa lý. Nhờ áp dụng quy trình sản xuất an toàn, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và phát triển sản phẩm OCOP, giá trị của cây bưởi ngày càng được nâng cao.

Đã gắn bó với cây bưởi hơn 40 năm, ông Đỗ Khắc Khoát, thôn Soi Hà cho biết, bưởi đường Soi Hà chín sớm hơn nhiều giống bưởi khác từ 1 - 2 tháng, quả mỏng vỏ, tép mọng nước, vị ngọt thanh nên luôn được thị trường ưa chuộng. Với hơn 300 gốc bưởi đang cho thu hoạch, sau khi trừ chi phí, mỗi năm gia đình ông thu lãi gần 500 triệu đồng.

Bên cạnh các cây trồng chủ lực, nhiều loại dược liệu và cây bản địa cũng đang được khai thác để phát triển sản phẩm OCOP. Từ nguồn lá, hoa đu đủ đực, sả và hoa tam thất, HTX Nhật Minh, xã Tân Quang đã phát triển sản phẩm Trà lá, hoa đu đủ Thuận Mai đạt OCOP 3 sao.

Theo chị Đinh Thị Thu, Giám đốc HTX Nhật Minh: Việc phát triển sản phẩm OCOP không chỉ nâng cao giá trị cây dược liệu bản địa mà còn mang lại doanh thu trên 2 tỷ đồng mỗi năm, duy trì 4 lao động thường xuyên với thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người/tháng và tạo đầu ra ổn định cho hàng chục hộ dân cung cấp nguyên liệu.

Gia tăng giá trị

Sau khi sản phẩm OCOP được khẳng định trên thị trường, nhiều địa phương tiếp tục gia tăng giá trị bằng việc đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và gắn sản phẩm với du lịch cộng đồng, chuyển đổi số và trải nghiệm văn hóa.

Vùng chè Shan tuyết cổ thụ tại xã Hồ Thầu được khai thác gắn với phát triển sản phẩm OCOP và du lịch cộng đồng.

Là địa phương điển hình trong phát triển OCOP gắn với du lịch cộng đồng, xã Hồ Thầu đang khai thác hiệu quả lợi thế hơn 1.600 ha chè Shan tuyết. Đồng chí Chàn Nu Phượng, Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu cho biết, địa phương đang phát triển các sản phẩm OCOP từ chè theo chuỗi giá trị, đồng thời gắn với du lịch cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa. Các hoạt động trải nghiệm thu hái, sao chè Shan tuyết ngày càng thu hút du khách, góp phần quảng bá sản phẩm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Đến nay, toàn tỉnh có 357 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên của 231 chủ thể, trong đó có 3 sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia; hơn 91 xã, phường có sản phẩm OCOP. Những con số này cho thấy Chương trình OCOP đã từng bước khai thác hiệu quả lợi thế từng vùng nguyên liệu, tạo thêm động lực phát triển kinh tế nông thôn.

Từ những vùng nguyên liệu đặc sản, Chương trình OCOP đã mở ra hướng đi mới để chuyển lợi thế bản địa thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu và sức cạnh tranh. Không chỉ nâng cao giá trị nông sản, OCOP còn góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, gìn giữ bản sắc văn hóa và tạo động lực phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Bài, ảnh: Như Quỳnh