Quản lý "sức khỏe" cây trồng

Sản xuất nông nghiệp đang đối mặt nhiều thách thức khi chi phí vật tư tăng cao, thời tiết cực đoan trở thành "bình thường mới", việc lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật làm suy thoái đất, gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến môi trường. Trong khi yêu cầu về sản phẩm sạch, an toàn ngày càng cao. Thực tiễn đó đòi hỏi ngành nông nghiệp và người dân phải thay đổi tư duy, chủ động quản lý "sức khỏe" cây trồng toàn diện, hướng tới nền nông nghiệp xanh, bền vững.

Cán bộ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật kiểm tra các thửa ruộng theo mô hình IPHM tại xã Tát Ngà.

Phép thử khắc nghiệt

Những năm qua, sản xuất nông nghiệp của Tuyên Quang đã có những bước phát triển đáng ghi nhận. Nhiều mô hình nông nghiệp hữu cơ, sản xuất hàng hóa và nông sản chất lượng cao đang từng bước chiếm lĩnh thị trường trong và ngoài nước. Trong 6 tháng năm 2026, tổng sản lượng lương thực có hạt ước đạt trên 158.000 tấn, tăng 8,9% so với cùng kỳ. Nhiều diện tích cây màu chủ lực mở rộng đáng kể như đậu tương đạt hơn 4.600 ha (tăng 10,8%), cây lạc hơn 8.800 ha, rau đậu các loại đạt trên 8.700 ha. Diện tích cây trồng đạt chuẩn VietGAP/Hữu cơ đạt 4.293 ha, có 149 mã cây trồng được cấp mã số vùng trồng trong đó có 25 mã xuất khẩu EU, Trung Quốc; toàn tỉnh có 357 sản phẩm OCOP đạt 3 sao trở lên, trong đó 3 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia. Việc đẩy mạnh ứng dụng nhà lưới, nhà màng và tiêu chuẩn an toàn đã nâng cao giá trị nông sản rõ rệt.

Tuy nhiên, sự khốc liệt của thời tiết cực đoan mang đến những nỗi lo thường trực khi mùa mưa đến muộn khiến nhiều xã vùng cao thiếu nước canh tác nghiêm trọng, lịch thời vụ bị kéo chậm. Tại các vùng chuyên canh lớn, nắng nóng đan xen những đợt mưa rào bất chợt làm bộ rễ cam sành, bưởi suy yếu, tăng nguy cơ vàng lá, thối rễ và nứt quả. Lúa xuân chịu rủi ro cao khi nắng nóng làm giảm khả năng đẻ nhánh, còn mưa kéo dài lại tạo điều kiện cho bệnh đạo ôn, bạc lá, khô vằn và rầy nâu bùng phát. Chỉ tính riêng năm 2025, toàn tỉnh phải hứng chịu hơn 20 đợt thiên tai lớn nhỏ, gây thiệt hại nặng nề đến sản xuất. Trước đây người dân có thể dựa vào lịch thời vụ và kinh nghiệm để dự báo sâu bệnh. Nhưng nay diễn biến thời tiết thất thường khiến nhiều loại sâu bệnh xuất hiện sớm hoặc kéo dài hơn. Tập quán canh tác dựa vào "nắng tốt dưa, mưa tốt lúa" hay kinh nghiệm truyền thống cũng đã chạm giới hạn.

Song song với những áp lực từ thiên nhiên, thói quen canh tác "lạm dụng" hóa chất nông nghiệp đang gián tiếp tàn phá hệ sinh thái đất và vắt kiệt sức sống của cây trồng. Tại phường Mỹ Lâm, với quy mô hơn 600 ha chè, ước tính trung bình mỗi năm nông dân nơi đây đã trút xuống đồng ruộng khoảng 681 tấn supe lân, 783 tấn urê cùng 205 tấn KCl, rải đều qua 5 đến 6 đợt bón. Đáng ngại hơn khi bà con gia tăng mật độ phun lặp lại, tự ý phối trộn cùng lúc nhiều dòng thuốc hóa học để phun ngừa cho bớt tốn công mà bỏ qua hoàn toàn các chỉ dẫn chuyên môn. Nguy cơ mất an toàn nông sản chạm ngưỡng báo động khi khoảng thời gian cách ly bị rút ngắn nghiêm trọng.

Nông dân phường Nông Tiến thu gom vỏ thuốc bảo vệ thực vật trên đồng ruộng.

Số liệu cảnh báo từ Cục Bảo vệ thực vật chỉ rõ có tới 80% nông dân hiện nay sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sai mục đích và sai đối tượng sinh vật gây hại. Hậu quả là chi phí đầu vào bị đội lên cao, môi trường sống bị ô nhiễm nặng nề, nông sản đối mặt với nguy cơ mất an toàn thực phẩm, qua đó tự khép lại cửa tiêu thụ ở cả thị trường nội địa lẫn các hợp đồng xuất khẩu. Tại Tuyên Quang, kết quả khảo sát năm 2024 cho thấy toàn tỉnh đã tiêu thụ hơn 3.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật các loại để khống chế dịch hại. Trong đó, các vùng chuyên canh lúa, ngô, chè và cam sành đang là những tâm điểm chịu mật độ hóa chất dày đặc nhất.

Muốn giữ vững đà tăng trưởng cho các sản phẩm đặc hữu như chè Shan tuyết, cam sành, lúa hay dược liệu quý, ngành nông nghiệp bắt buộc phải thay đổi tư duy, chuyển từ việc "chờ bệnh mới chữa" sang chủ động theo dõi, giám sát và quản lý "sức khỏe" cho toàn bộ hệ sinh thái cây trồng.

"Bắt bệnh" cho cây trồng

Vụ Hè thu năm nay, nông dân xã Phú Linh được trang bị kiến thức, kỹ năng quản lý sức khỏe cho cây trồng khi tham gia lớp huấn luyện IPHM trên cây lúa. Lớp học quy tụ 30 hộ nông dân nòng cốt được cán bộ khuyến nông “cầm tay chỉ việc”, trực tiếp xuống ruộng điều tra mật độ thiên địch như nhện ma, bọ rùa, muỗi mù... trước khi quyết định can thiệp kỹ thuật. Trực tiếp tham gia buổi thực hành đồng ruộng, chị Vi Thị Hạnh, thôn Thống Nhất chia sẻ: "Trước đây hễ thấy lá lúa chớm vàng hay có bóng sâu là tôi đi mua thuốc về phun ngay. Tham gia lớp IPHM, được lội ruộng “bắt bệnh” thực tế giúp tôi biết cách giữ cho cây lúa khỏe từ gốc. Vụ lúa này, tôi quyết tâm áp dụng đúng kỹ thuật để giảm chi phí và tăng năng suất”.

Người dân Nghĩa Thuận tham gia lớp huấn luyện IPHM trên cây lúa.

Đây là bước đi cụ thể của ngành Nông nghiệp trong triển khai thực hiện Đề án của tỉnh về Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp trên địa bàn đến năm 2030 với mục tiêu trên 90% diện tích lúa, rau màu, cây ăn quả và dược liệu áp dụng IPHM, giảm 30% lượng thuốc bảo vệ thực vật hóa học và phân bón vô cơ, tăng hiệu quả kinh tế từ 15 - 20%, mỗi xã, phường tổ chức ít nhất 1 lớp huấn luyện nông dân nòng cốt.

IPHM (Integrated Plant Health Management) là hệ thống quản lý sức khỏe cây trồng dựa trên hệ sinh thái thực địa. Phương pháp này phát huy nội lực cây trồng, ngăn ngừa sâu bệnh, hạ gục rủi ro thời tiết, qua đó nâng cao giá trị nông sản và bảo vệ môi trường sinh thái bền vững. Tuân thủ 4 nguyên tắc cốt lõi: Chọn giống khỏe, làm đất kỹ, thường xuyên thăm đồng và ưu tiên các giải pháp sinh học. Đến nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã mở 8 lớp huấn luyện nông dân nòng cốt IPHM trên cây lúa năm 2026 tại các địa phương phường Nông Tiến, xã Hòa An, Minh Quang, Khuôn Lùng, Yên Thành, Phú Linh, Nghĩa Thuận và Tát Ngà. Khóa học không giảng giải lý thuyết suông mà kéo dài suốt chu kỳ sinh trưởng của cây trồng (14 đợt, 1 ngày/đợt). Học viên được trực tiếp hướng dẫn phương pháp điều tra hệ sinh thái đồng ruộng, nhận biết thiên địch, cải tạo sinh thái đất, sử dụng phân bón cân đối. Cùng với đó, ngành đã chủ động phối hợp với Viện Nghiên cứu rau quả thực hiện ghép thử nghiệm 150 mắt ghép giống cam rốn lồi trên gốc bưởi tại xã Lực Hành và Xuân Giang nhằm tìm kiếm nguồn giống chống chịu tốt. Đồng thời, tỉnh làm việc với các tập đoàn lớn như ThaiBinh Seed, DOVECO để đưa các bộ giống mới có năng suất cao, kháng sâu bệnh và chịu nhiệt vào gieo trồng.

Sự chuyển biến rõ nhất của chương trình IPHM chính là sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người dân. Trên các đồng ruộng thực hành, nông dân bắt đầu quen với việc lội ruộng quan sát mật độ thiên địch như nhện ma, bọ rùa, muỗi mù trước khi quyết định có phun thuốc hay không, thay vì thấy sâu là phun như trước. Việc ứng dụng phần mềm dự tính, dự báo dịch hại trên điện thoại thông minh, kết hợp các giải pháp cải tạo đất sau thiên tai đã giúp bà con tiết kiệm chi phí vật tư nông nghiệp từ 15 - 20%, đồng thời bảo vệ sức khỏe bản thân và người tiêu dùng.

Với lộ trình bài bản từ Đề án IPHM đến năm 2030 của tỉnh, sự vào cuộc quyết liệt của các ngành chức năng cùng sự thay đổi nếp nghĩ, cách làm của người nông dân, nền nông nghiệp Tuyên Quang đang từng bước xây dựng một "hệ miễn dịch" xanh, giúp nông sản phát triển bền vững.

Bài, ảnh: Biện Luân

Phương thức quản trị nông nghiệp hiện đại

Ông Giang Đức Hiệp Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật

Quản lý sức khỏe cây trồng không đơn thuần là biện pháp kỹ thuật mà trở thành phương thức quản trị sản xuất nông nghiệp hiện đại. Mô hình này chuyển tư duy từ "chữa bệnh” cho cây sang chăm sóc để cây luôn khỏe, lấy phòng ngừa là chính, kết hợp giám sát, dự báo và quản lý tổng hợp nhằm nâng cao khả năng chống chịu của cây trồng, giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật, ổn định năng suất, nâng cao chất lượng nông sản.

Bám sát Đề án Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp trên địa bàn tỉnh đến năm 2030, ngành Nông nghiệp sẽ tiếp tục triển khai các giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung nâng cao nhận thức về IPHM, xây dựng tài liệu hướng dẫn về IPHM cho các địa phương, xây dựng và nhân rộng các mô hình ứng dụng IPHM trong sản xuất, nỗ lực hoàn thành các mục tiêu của đề án.

Đưa chính sách đến từng vùng sản xuất

Bà Nguyễn Thùy Linh Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hùng An

Trước tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, mỗi vùng sản xuất đang phải đối mặt với những rủi ro khác nhau về thời tiết, nguồn nước và dịch bệnh. Điều đó đòi hỏi chính sách không thể triển khai máy móc, dàn đều mà phải được cụ thể hóa phù hợp với đặc điểm từng địa bàn, đến đúng đối tượng và giải quyết đúng những vấn đề đặt ra trong quản lý “sức khỏe” cây trồng, vật nuôi.

Thông qua tiếp xúc cử tri và giám sát tại cơ sở, HĐND xã chủ động lắng nghe, kịp thời nhận diện những khó khăn, điểm nghẽn trong sản xuất. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để Đảng ủy định hướng chủ trương, lãnh đạo chính quyền xây dựng giải pháp phù hợp; đồng thời tăng cường kết nối ngành chuyên môn, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, tạo sự đồng bộ từ tổ chức sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm.

Bên cạnh đó, HĐND xã cũng tăng cường giám sát việc triển khai các chính sách, chương trình hỗ trợ sản xuất; kịp thời kiến nghị điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp, góp phần bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng và đúng nhu cầu. Mục tiêu là đưa chính sách đến từng vùng sản xuất, giúp người dân chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ sinh kế và phát triển nông nghiệp bền vững.

“Cầm tay chỉ việc”

Ông Tăng Bá Tuấn Trạm trưởng Trạm Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật Khu vực VI

Thông qua phương pháp “cầm tay chỉ việc” tại các lớp huấn luyện quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), cán bộ khuyến nông trực tiếp đồng hành, giúp nông dân thay đổi căn bản tư duy sản xuất. Ngay trên đồng ruộng, kỹ thuật viên hướng dẫn bà con cách quan sát hệ sinh thái, phân biệt sinh vật gây hại với thiên địch, đến đo đếm mật độ sâu bệnh để chủ động phòng ngừa thay vì thụ động "chờ dịch mới phun". Đồng thời, giúp các hộ cách ghi chép nhật ký đồng ruộng, hạch toán chi phí để kiểm soát hiệu quả kinh tế thay vì chỉ nhìn vào sản lượng. Từ mô hình lớp học đồng ruộng, thói quen làm việc đơn lẻ được xóa bỏ, nhường chỗ cho việc thảo luận nhóm, thống nhất quy trình sản xuất tập trung.

 Cải tạo đất theo quy trình

Ông Cao Văn Phúc Giám đốc Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Kim Bình

Nhiều năm lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu đã khiến đất đai cằn cỗi, sức đề kháng của cây suy giảm và dễ gục ngã trước dịch bệnh. Để thay đổi, chúng ta cần tập trung nuôi dưỡng đất, bởi đất khỏe, tơi xốp và giàu vi sinh thì bộ rễ mới phát triển sâu rộng, giúp cây hấp thụ dưỡng chất tự nhiên và tự tạo "áo giáp" kháng bệnh. Cây trồng cũng giống như con người, có sức khỏe nội tại tốt thì mới chống chọi được giông bão. Sản xuất nông nghiệp sạch là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên nhẫn, mồ hôi và cả sự thay đổi tư duy. Nhưng khi chúng ta có những vườn cây thực sự khỏe mạnh, từ nền tảng đất đai trù phú, chúng ta không chỉ có một vụ mùa bội thu, mà còn để lại một sinh kế bền vững cho thế hệ mai sau.

Mong được tham gia các lớp tập huấn

Bà Bàn Thị Xuân Thôn Cầu Trôi, xã Yên Sơn

Chúng tôi mong cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn phù hợp với từng loại cây trồng, vật nuôi; hướng dẫn bà con từ cải tạo đất, lựa chọn giống, điều chỉnh thời vụ đến nhận biết sớm sâu bệnh và áp dụng quy trình sản xuất an toàn. Việc tập huấn cần gắn với mô hình thực tế, có cán bộ kỹ thuật “cầm tay chỉ việc” và kịp thời hỗ trợ khi người dân gặp vướng mắc. Bà con cũng cần được hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh, các phần mềm cảnh báo thời tiết, dịch bệnh để chủ động phòng ngừa và xử lý kịp thời. Khi làm chủ khoa học kỹ thuật và tiếp cận thông tin kịp thời, chúng tôi sẽ giảm được rủi ro, bảo vệ tốt cây trồng, vật nuôi để nâng cao năng suất và thu nhập.