Làn sóng vượt biên làm nóng tranh luận về nhập cư châu Âu

Đám đông bơi qua biển từ Morocco vào thành phố tự trị Ceuta (vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha giáp Morocco). Ảnh: Alamy

Chỉ trong chưa đầy hai ngày, khoảng 50.000 người từ Morocco đã vượt biên vào Ceuta - một trong 2 thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm trên lục địa châu Phi, cùng với Melilla. Đây được xem là một trong những cửa ngõ quan trọng để người di cư từ châu Phi tìm đường vào EU.

Với dân số chỉ hơn 80.000 người, Ceuta nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải khi lực lượng an ninh gặp nhiều khó khăn trong việc kiểm soát dòng người đổ vào.

Ngay lập tức, Chính phủ Tây Ban Nha phải huy động quân đội hỗ trợ, trong khi hình ảnh hàng nghìn người bơi qua biển, trèo hàng rào hoặc đi bộ qua cửa khẩu xuất hiện dày đặc trên truyền thông quốc tế. Đến chiều 31-7, Bộ Nội vụ Tây Ban Nha cho biết, khoảng 48.300 người đã được đưa trở lại Morocco.

Hiện chưa có kết luận chính thức về nguyên nhân dẫn đến sự việc, song các phân tích tập trung vào ba yếu tố chính: Tác động từ một phán quyết pháp lý của Tây Ban Nha, vai trò kiểm soát biên giới của Morocco và những yếu tố kinh tế - xã hội thúc đẩy hoạt động di cư.

Một trong những diễn biến được nhắc đến nhiều là phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha liên quan đến Ceuta và Melilla - hai vùng lãnh thổ của nước này trên bờ biển Bắc Phi. Theo phán quyết, những người vào hai vùng lãnh thổ này bằng đường biển không thể bị đưa trả ngay lập tức về Morocco mà phải trải qua các thủ tục pháp lý theo quy định.

Sau đó, trên mạng xã hội tại Morocco xuất hiện nhiều thông tin cho rằng, việc bơi sang Ceuta có thể giúp người di cư có thêm cơ hội được ở lại Tây Ban Nha. Chính phủ Tây Ban Nha nhận định, các đường dây đưa người đã lợi dụng và diễn giải sai lệch phán quyết này nhằm lôi kéo người vượt biên.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, yếu tố này chưa đủ để giải thích việc hàng chục nghìn người có thể tập trung tại khu vực biên giới trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Theo ông Krzysztof Borowski, người phát ngôn của Cơ quan Bảo vệ Biên giới và Bờ biển châu Âu (Frontex), còn quá sớm để xác định chính xác nguyên nhân khiến làn sóng vượt biên diễn ra với tốc độ và quy mô như vậy.

Thời gian qua, Chính phủ Tây Ban Nha theo đuổi cách tiếp cận cởi mở hơn so với nhiều quốc gia châu Âu khác trong vấn đề nhập cư. Một trong những chính sách đáng chú ý là chương trình cho phép một bộ phận người nhập cư không có giấy tờ nhưng đã sinh sống tại Tây Ban Nha được nộp đơn xin hợp thức hóa quy chế cư trú. Tuy nhiên, chương trình này không áp dụng đối với những người mới vượt biên vào Ceuta.

Các đảng phái theo đường lối siết chặt nhập cư tại Tây Ban Nha và nhiều nước châu Âu cho rằng, chính sách trên đã góp phần tạo ra tâm lý đánh giá Tây Ban Nha là điểm đến dễ tiếp cận hơn đối với người nhập cư bất hợp pháp. Chính phủ Tây Ban Nha bác bỏ quan điểm này, đồng thời tiếp tục khẳng định nguyên nhân trực tiếp dẫn tới làn sóng vượt biên là việc các đường dây đưa người lợi dụng thông tin sai lệch liên quan đến phán quyết của tòa án.

Phản ứng từ EU cũng nhanh chóng được đưa ra. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tuyên bố: “Chúng ta không thể để bất kỳ ai vào EU mà không tuân thủ các quy định của liên minh”. Bà đồng thời kêu gọi nhanh chóng đưa những người nhập cảnh trái phép trở về.

Trong khi đó, Pháp tăng cường kiểm soát tại khu vực biên giới với Tây Ban Nha, Italia áp dụng thêm các biện pháp kiểm tra đối với một số hành khách đến từ Tây Ban Nha. Nhiều chính trị gia cánh hữu cũng coi vụ việc tại thành phố tự trị Ceuta là minh chứng cho sự cần thiết phải tiếp tục siết chặt chính sách nhập cư.

Giới chức EU lưu ý rằng, Ceuta và Melilla có quy chế kiểm soát biên giới đặc thù trong khuôn khổ Schengen - khu vực gồm nhiều quốc gia châu Âu đã thống nhất bãi bỏ kiểm soát biên giới nội bộ. Do vị trí địa lý nằm trên bờ biển Bắc Phi, hai vùng lãnh thổ này vẫn áp dụng các quy định kiểm soát riêng. Những người nhập cảnh vào Ceuta hoặc Melilla không mặc nhiên được tự do di chuyển tới các quốc gia thành viên Schengen khác nếu chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý theo quy định.

Dù nguyên nhân cuối cùng được xác định như thế nào, vụ việc tại Ceuta một lần nữa cho thấy bài toán nhập cư vẫn là một trong những thách thức phức tạp nhất đối với châu Âu: Vừa phải kiểm soát biên giới, vừa phải tránh làm gia tăng bất ổn, đồng thời xử lý tận gốc những nguyên nhân khiến người dân rời bỏ quê hương để tìm kiếm cơ hội ở nơi khác.