Tết cá - giữ hồn bản sắc người Tày ở Mậu Duệ

Từ những thửa ruộng nép mình dưới chân núi, con cá đã theo người Tày ở xã Mậu Duệ, tỉnh Tuyên Quang qua bao mùa gieo cấy, hiện diện trong bữa cơm, trong nếp sinh hoạt và những ngày sum họp. Giữa nhịp sống hôm nay, Tết cá vẫn được người dân nâng niu như một phần ký ức của bản làng.

Lễ hội Tết cá người Tày xã Mậu Duệ năm 2026, diễn ra ngày 16 và 17/10 tại thôn Cốc Cai, là dịp để những giá trị ấy thêm một lần được đánh thức, trao truyền và mở ra những trải nghiệm mới cho du khách.

Phần thi đua cá tạo không khí sôi nổi trong ngày hội của người Tày Mậu Duệ.

Từ ruộng đồng thành nét văn hóa

Mùa thu về trên Mậu Duệ mang theo cái se lạnh rất riêng của miền núi cao. Những triền núi nối nhau xuống thung lũng, nương ngô đã qua mùa thu hái, ruộng lúa dần ngả màu sau những tháng ngày chắt chiu nắng gió. Trong nhịp mùa ấy, câu chuyện về con cá lại trở về trong mỗi gia đình người Tày như một nét thân thuộc đã đi cùng đời sống từ nhiều thế hệ.

Với cư dân nông nghiệp, ruộng không đơn thuần là nơi gieo lúa. Nguồn nước dẫn về đồng ruộng nuôi cây lúa, đồng thời tạo môi trường cho cá sinh trưởng. Cá lớn lên theo mùa lúa, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên trong ruộng; đến khi mùa màng dần khép lại cũng là lúc người dân xuống đồng bắt cá. Một vòng quay bình dị của thiên nhiên dần trở thành tập quán, rồi lắng sâu trong đời sống cộng đồng.

Bởi thế, nhắc đến Tết cá không thể chỉ nhắc đến một món ăn. Đằng sau những con cá được bắt từ ruộng, từ ao là câu chuyện về lao động, về cách con người miền núi nương theo tự nhiên để vun đắp cuộc sống. Cá được chế biến thành những món ăn mang hương vị riêng của người Tày, dâng lên tổ tiên rồi cùng nhau thưởng thức trong bữa cơm sum họp. Một mùa lao động được gửi lại phía sau, những mong ước về no đủ, thuận hòa lại được trao gửi cho mùa vụ tiếp theo.

Điều đáng quý là qua thời gian, khi nhiều phong tục trong đời sống vùng cao ít nhiều thay đổi, ký ức về Tết cá vẫn được những thế hệ người Tày ở Mậu Duệ gìn giữ. Người già kể lại cho con cháu cách bắt cá, cách chế biến món ăn; người trẻ khoác lên mình bộ trang phục dân tộc trong ngày vui của bản. Những điều tưởng nhỏ bé ấy đã nối quá khứ với hiện tại bằng một sợi dây bền bỉ.

Lễ hội Tết cá năm nay vì thế được tổ chức với nhiều hoạt động gắn trực tiếp với đời sống người dân. Tại hồ cầu Long Lương sẽ diễn ra thi câu cá; khu ruộng Nà Mường trở thành không gian thi bò đẹp, đua cá và bắt cá ruộng bằng tay. Cùng với đó là thi chế biến ẩm thực truyền thống, trình diễn trang phục dân tộc, các gian hàng giới thiệu nông sản và sản phẩm đặc trưng địa phương.

Đáng chú ý, hoạt động bắt cá ruộng bằng tay đưa người tham gia trở về gần nhất với không gian sản xuất truyền thống. Không máy móc, chẳng dụng cụ cầu kỳ, con người bước xuống ruộng, chạm tay vào bùn đất và dòng nước để tìm những con cá ẩn mình bên dưới. Một công việc từng rất quen thuộc của người dân bản địa khi đưa vào không gian lễ hội lại trở thành trải nghiệm mới mẻ đối với du khách.

Tối 16/10, chợ đêm ẩm thực Tết cá cũng sẽ mở ra một không gian khác của Mậu Duệ. Những món ăn địa phương, nông sản của bà con cùng các tiết mục văn nghệ dân gian được giới thiệu trong một đêm hội cộng đồng. Ở đó, văn hóa không nằm sau lớp kính trưng bày mà hiện diện trong món ăn, tiếng hát, bộ trang phục và cách người dân đón khách.

Người dân hào hứng bắt cá ruộng tại Lễ hội Tết cá người Tày ở Mậu Duệ.

Giữ nét xưa, mở hướng đi mới

Tổ chức một lễ hội truyền thống trong đời sống hiện đại không đơn giản là phục dựng những hoạt động đã có. Điều quan trọng hơn là để cộng đồng nhận ra giá trị của di sản mình đang sở hữu, từ đó tự nguyện gìn giữ và trao truyền.

Đồng chí Nguyễn Song Toàn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Mậu Duệ cho biết, địa phương xác định Lễ hội Tết cá trước hết là dịp để tôn vinh, gìn giữ nét văn hóa truyền thống của đồng bào Tày, tạo không gian để các thế hệ cùng tham gia và hiểu hơn về phong tục của dân tộc mình. Thông qua lễ hội, xã cũng mong muốn giới thiệu cảnh quan, con người, sản vật và đời sống văn hóa Mậu Duệ đến với du khách, từng bước tạo thêm những sản phẩm trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng.

Cũng theo đồng chí Nguyễn Song Toàn, điều địa phương quan tâm là người dân phải thực sự trở thành chủ thể của lễ hội. Từ những món ăn, sản vật mang đến chợ đêm, các phần thi chế biến ẩm thực, trang phục đến hoạt động bắt cá ruộng đều xuất phát từ chính đời sống của bà con. Khi người dân tham gia bằng những gì mình vẫn gìn giữ trong gia đình và bản làng, lễ hội mới có sức sống lâu dài và văn hóa truyền thống mới được tiếp nối một cách tự nhiên.

“Chúng tôi mong muốn du khách đến với Tết cá không chỉ để xem một ngày hội, mà có thể hiểu thêm về đời sống, phong tục và sự gắn bó của người Tày với ruộng đồng, với quê hương. Từ việc bảo tồn bản sắc, địa phương từng bước tạo thêm sinh kế cho người dân thông qua quảng bá nông sản, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm du lịch”, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Mậu Duệ chia sẻ.

Đó cũng là hướng đi có nhiều ý nghĩa đối với những địa bàn miền núi còn lưu giữ được vốn văn hóa bản địa. Du khách ngày nay tìm đến vùng cao không chỉ vì cảnh đẹp. Điều níu chân họ nhiều khi là cơ hội được bước vào một nếp nhà, ăn một bữa cơm cùng chủ nhà, xuống ruộng bắt cá hay nghe câu chuyện phía sau một phong tục tưởng như rất đỗi bình thường.

Đông đảo người dân cổ vũ phần thi đua cá tại Lễ hội Tết cá.

Mậu Duệ có lợi thế khi những giá trị ấy vẫn hiện hữu trong đời sống. Những thửa ruộng dưới chân núi, hồ nước, nếp nhà, trang phục, món ăn và tập quán lao động có thể kết nối thành chuỗi trải nghiệm nếu được tổ chức phù hợp. Khi đó, một ngày hội không khép lại cùng lễ bế mạc mà có thể mở ra câu chuyện dài hơn về phát triển du lịch cộng đồng, tiêu thụ nông sản và tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển, điều cần giữ trước tiên vẫn là tính chân thực. Một lễ hội chỉ có sức hấp dẫn lâu bền khi người dân tìm thấy mình trong đó; những phong tục được giới thiệu đúng với đời sống, thay vì thay đổi quá nhiều chỉ để chiều theo thị hiếu của người xem. Bởi giá trị sâu xa nhất của Tết cá nằm ở ký ức cộng đồng và mối quan hệ giữa con người với ruộng đồng, nguồn nước, mùa màng.

Ngày 17/10 tới, trên những thửa ruộng Nà Mường, người dân và du khách sẽ cùng bước xuống bùn đất để tìm cá. Những con cá quẫy nước có thể đem lại tiếng cười trong một cuộc thi, nhưng phía sau khoảnh khắc vui ấy là câu chuyện dài của bao thế hệ người Tày đã sống dựa vào đất, nước và mùa màng.

Từ một tập quán được gìn giữ trong mỗi nếp nhà, Tết cá hôm nay bước ra không gian rộng hơn của cộng đồng. Giữa những đổi thay của đời sống, người Tày Mậu Duệ vẫn giữ cho mình một cách trở về với cội nguồn thật giản dị: trở về bên ruộng lúa, dòng nước, con cá và bữa cơm sum vầy. Và cũng từ những điều bình dị ấy, một nét văn hóa của bản làng đang tìm thêm sức sống mới để đi cùng hôm nay, rồi tiếp tục được trao lại cho những mùa sau.

Bài, ảnh: Đức Quý