Lẩy Kiều nét văn hóa độc đáo

Đại thi hào Nguyễn Du với Truyện Kiều đã tạo nên áng văn chương mang giá trị phổ quát toàn nhân loại, mang mẫu số chung của văn hóa toàn cầu. Một trong những minh chứng sống động nhất cho tầm vóc ấy chính là lẩy Kiều - nghệ thuật dùng câu thơ trong truyện Kiều để ứng đối, cảm thán, bình phẩm, hoặc nói hộ tâm trạng. Từ những câu chuyện đời thường, đến ngoại giao quốc tế, những câu Kiều đã trở thành ngôn ngữ chung, thành ngôn ngữ văn hóa Việt Nam với thế giới.

Chương trình nghệ thuật tại Hà Tĩnh, kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du.

Lẩy Kiều trong đời sống thường ngày

Người Việt từ lâu đã xem Kiều như một “kho từ điển tâm trạng”, thường xuyên lẩy Kiều để nói chuyện. Lẩy Kiều là cách lấy ra một câu hoặc cặp câu, thay đổi chút ít để biểu hiện một nội dung mới phù hợp với ngữ cảnh mới. Khi muốn khuyên ai giữ lòng tin, người ta hay nói: “Của tin gọi một chút này làm ghi”. Khi trách hờn ai thay lòng, dân gian lại mượn câu: “Có mới nới cũ, người dưng khác gì?” Khi nói đến sự đời trái ngang, bao thế hệ nhớ ngay đến: “Khi vui muốn khóc, buồn tênh lại cười”.

Những câu thơ trong truyện Kiều đi vào đời sống thường ngày một cách tự nhiên, không gò ép. Khi gặp chuyện không như ý liền bật thốt: “Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen”. Khi rơi vào hoàn cảnh trớ trêu mà vẫn đành chấp nhận; “Thân lươn bao quản lấm đầu”, “Bắt phong trần phải phong trần/Cho thanh cao mới được phần thanh cao”. …

Lẩy Kiều vì thế mang chức năng giải tỏa cảm xúc, nhưng đồng thời cũng là một hình thức trí tuệ dân gian, khi người nói đều thuộc, đều ngấm truyện Kiều, hiểu ngữ cảnh và vận dụng linh hoạt. Chính đời sống đã nuôi dưỡng sự trường tồn của truyện Kiều, và truyện Kiều lại nuôi dưỡng vốn văn hóa của người Việt, tạo nên một mạch chảy giao tiếp đậm đà bản sắc.

Lẩy Kiều trong chính trị, ngoại giao

Đáng chú ý, truyện Kiều đã hiện diện nổi bật trong hoat động chính trị, ngoại giao, trở thành “ngôn ngữ mềm” của Việt Nam trên trường quốc tế. Không ít nguyên thủ và chính khách Việt Nam và nước ngoài đã trích Kiều trong diễn văn, phát biểu tại các sự kiện chính trị, ngoại giao trong nước và quốc tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là chính khách Việt Nam thường xuyên lẩy Kiều một cách tinh tế mà sâu sắc nhất.

Khi tiễn Tổng thống Indonesia Sukarno tại sân bay Gia Lâm năm 1959, Bác đọc câu Kiều: Cánh hồng bay bổng tuyệt vời,/Trông mòn con mắt, phương trời đăm đăm! để tạm biệt, ý muốn nói “Thời gian Tổng thống lưu lại ở Việt Nam chúng tôi lần này quá ngắn ngủi. Nhưng vì Tổng thống đi vắng đã hơn hai tháng, nhân dân Indonesia nhớ nhung và chờ đợi lãnh tụ kính mến của họ, một ngày dài như ba thu. Bác chỉ thay một chữ “đã” trong Kiều bằng từ “trông” để diễn tả tấm lòng mong ngóng, trông ngóng từng giờ của nhân dân Indonesia nhớ nhung và chờ đợi lãnh tụ kính mến của họ. Thật là một sự ca ngợi kín đáo mà tinh tế!

Khi Bác tiễn đoàn đại biểu Đảng Cộng sản và Chính phủ Tiệp Khắc năm 1963, Người đọc: Tiễn đưa nhớ buổi hôm nay/Mối tình đoàn kết, càng ngày càng sâu/ Xa nhau lòng vẫn gần nhau. Đây chính là những câu Kiều số 1517, 1518, khi Thúc Sinh tạm biệt Thúy Kiều, hàm ý mong đợi ngày gặp lại.

Tổng thống Mỹ Barack Obama lẩy Kiều Rằng trăm năm cũng từ đây/Của tin gọi một chút này làm ghi trong lời phát biểu dịp thăm Việt Nam tháng 5 năm 2016.

Là học trò xuất sắc của Bác Hồ, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng ngày 26-6-2006, trong phát biểu nhậm chức Chủ tịch Quốc hội đã lẩy Kiều: Nghĩ mình phận mỏng cánh chuồn/Khuôn xanh biết có vuông tròn mà hay! gửi gắm trọn vẹn tâm trạng và mong muốn hiếu nghĩa với đất nước, với nhân dân. Đây là các câu thứ 411, 412 trong Truyện Kiều nói về tâm trạng Kiều lúc mới quen Kim Trọng, dự cảm về những khó khăn trước mắt phải vượt qua và tính khiêm tốn biết lượng sức mình.

Ngày 23-4-2020, tại Hội nghị cán bộ toàn quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng lẩy Kiều trong lời phát biểu: “Tại sao trong “Truyện Kiều” của thi hào Nguyễn Du nói một “chữ tâm” thế mới “bằng ba chữ tài”, Có tài mà cậy chi tài/Chữ tài liền với chữ tai một vần đúc kết cũng rất hay...”. 

Tháng 7-2011, khi mừng Chủ tịch Quốc hội khóa mới Nguyễn Sinh Hùng, đồng chí Nguyễn Phú Trọng lẩy hai câu Kiều: Chén vui nhớ bữa hôm nay/Chén mừng xin đợi ngày rày... 5 năm sau. Người ra đi làm nhiệm vụ mới chào người ở lại thay thế mình thật tương hợp với cảnh Thúc Sinh nâng chén rượu tạm biệt Thúy Kiều (câu 1517, 1518). Câu đầu được lẩy thay chữ “đưa” bằng chữ “vui”, nhấn mạnh không khí hồ hởi, vui vẻ. Câu sau thay chữ “năm” bằng “5 năm sau”, tức một nhiệm kỳ Quốc hội lại sẽ hội ngộ với “chén mừng” thành công mới!

Không chỉ người Việt, các chính khách nước ngoài cũng lẩy Kiều. Ngày 17-11-2000, trong diễn văn đáp từ tại cuộc chiêu đãi trọng thể của Chủ tịch nước Trần Đức Lương, Tổng thống Bill Clinton lẩy Kiều: Sen tàn cúc lại nở hoa/Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân, ý nhị “ứng” vào mối quan hệ Việt - Mỹ sau những năm băng giá, nay là sự hứa hẹn những hy vọng ấm áp, tốt đẹp.
Ngày 7-7-2015, Phó tổng thống Mỹ Joe Biden (sau là Tổng thống) trong diễn văn tại buổi tiệc chiêu đãi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã dùng câu Kiều: Trời còn để có hôm nay/Tan sương đầu ngõ, vén mây giữa trời, ý nói đến quan hệ Việt - Mỹ bước qua thời kỳ đắng cay, đen tối, hy vọng một tương lai tốt đẹp.

Trong lời phát biểu dịp thăm Việt Nam (25-5-2016), Tổng thống Mỹ Barack Obama cũng trích truyện Kiều: Rằng trăm năm cũng từ đây/Của tin gọi một chút này làm ghi. Đây là câu thứ 355, 356, cảnh Kim Trọng - Thúy Kiều gặp gỡ “được lời như cởi tấm lòng” rồi trao kỷ vật thề nguyền. Hoàn cảnh ấy, tâm trạng ấy diễn tả mối quan hệ Việt - Mỹ mở ra một trang mới, có cơ sở để xây dựng lòng tin đối tác toàn diện.

Đủ thấy, Truyện Kiều như chiếc cầu nối đưa văn hóa nước ta ra thế giới, đón văn hóa thế giới vào nước ta. Bởi truyện Kiều phản ánh số phận con người, nhân sinh vô thường, nỗi đau ly biệt và khát vọng tình yêu - những giá trị phổ quát khiến bất cứ ai đều dễ đồng cảm.

Lẩy Kiều đã và đang tồn tại và lan tỏa mạnh mẽ bởi Nguyễn Du đã dùng ngôn ngữ Việt để đạt đến chiều sâu tư tưởng, tâm lý và nghệ thuật ngang tầm các kiệt tác thế giới. Chính vì vậy, khi lãnh đạo Việt Nam lẩy Kiều để truyền đạt thông điệp, khi nguyên thủ nước ngoài trích Kiều để thể hiện sự tôn trọng, khi học giả thế giới phân tích Kiều như một di sản nhân loại, hay khi người Việt lẩy Kiều trong đời sống thường ngày; tất cả đều chứng tỏ tầm vóc toàn cầu của Nguyễn Du và Truyện Kiều.

Dung Mai