Giải cơn khát trên cao nguyên đá

Trên Cao nguyên đá Đồng Văn, mỗi giọt nước đều quý. Hết mùa mưa, khi những bể chứa cạn dần, “cơn khát” bao trùm khắp bản làng vùng cao. Khô hạn kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất, đời sống người dân mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách về bảo đảm an ninh nguồn nước. Giữa trùng điệp đá xám, hành trình tìm lời giải cho bài toán thiếu nước đang được các cấp, ngành và người dân nỗ lực thực hiện, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Cơn khát giữa miền di sản

Từ tháng 11 năm trước đến tháng 6 năm sau, “cơn khát” lại bao trùm khắp vùng Cao nguyên đá Đồng Văn. Khi những bể chứa nước mưa cạn kiệt, người dân lại bắt đầu những hành trình quen thuộc: vượt qua những triền đá sắc nhọn, gùi từng can nước về nhà. Mùa khô năm nay, gia đình anh Ly Mí Hờ, thôn Má Tìa, xã Đồng Văn phải đi gần 5 km để lấy nước. Mỗi chuyến đi, chiếc xe máy cũ chỉ chở được khoảng 60 lít nước để gia đình sử dụng cho cả ngày. Anh Hờ chia sẻ: “Ở đây, mùa khô đến là nước lại không đủ dùng. Nước quý lắm nên gia đình tôi phải tính toán từng chút một, chỉ dám ưu tiên cho ăn uống, còn tắm giặt thì cố gắng tiết kiệm”.

Người dân xã Phố Bảng nhận bồn chứa nước, chủ động tích trữ nước sinh hoạt trong mùa khô.

Được xem là “đỉnh khát” của cao nguyên đá, xã Mèo Vạc hằng năm phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt đặc biệt nghiêm trọng. Gia đình ông Ly Mí Lử, thôn Mã Pì Lèng mỗi ngày phải hai lần vượt núi lấy nước. Khi các khe nước cạn kiệt, ông cùng các hộ dân trong thôn phải góp tiền mua nước với giá từ 1 - 1,2 triệu đồng cho một xe nước 10 m3. Ông Lử bộc bạch: “Có năm nắng hạn kéo dài, gia đình tôi phải bỏ ra cả chục triệu đồng để mua nước sinh hoạt. Chỉ mong có mưa hoặc có nước sạch ổn định để cuộc sống đỡ vất vả hơn”.

Năm nay, dưới tác động của hiện tượng El Nino, nắng nóng xuất hiện sớm, lượng mưa giảm khiến tình trạng khan hiếm nước trên vùng Cao nguyên đá Đồng Văn càng trở nên gay gắt. Nhiều hồ treo cạn trơ đáy, đất đai nứt nẻ, cây trồng héo úa và “cơn khát” không chỉ bủa vây các bản làng mà còn len sâu vào từng lớp học vùng cao. Trước kỳ nghỉ hè, hơn 300 học sinh bán trú của Trường THCS Sủng Trái, xã Lũng Phìn nhiều tháng phải học tập, sinh hoạt trong điều kiện thiếu nước. Nguồn nước tự nhiên về hồ treo trung tâm xã và bể chứa của trường cạn sớm, buộc nhà trường phải chi hàng chục triệu đồng mỗi tháng để mua nước, duy trì những bữa ăn và sinh hoạt tối thiểu cho học sinh bán trú.

Cao nguyên đá Đồng Văn hùng vĩ, hoang sơ nhưng cũng là vùng đất “khát” bậc nhất cả nước. Với hơn 3/4 diện tích là núi đá vôi, đá tai mèo, độ che phủ rừng thấp, nguồn nước ngầm ít và khó khai thác, khả năng giữ nước tự nhiên kém, hàng trăm nghìn người dân nơi đây từ lâu phải sống trong cảnh thiếu nước sinh hoạt và sản xuất. Nhiều năm qua, việc Nhà nước đầu tư xây dựng các hồ treo đã góp phần “giải cơn khát” cho người dân. Tuy nhiên, phần lớn công trình có quy mô nhỏ, phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước mưa; nhiều hồ đã xuống cấp, bồi lắng nhưng chưa được cải tạo, sửa chữa đồng bộ. Trong khi đó, dân số tăng, du lịch phát triển khiến nhu cầu sử dụng nước ngày càng lớn, đẩy bài toán nước sinh hoạt trên vùng đá xám trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Giải “bài toán” thiếu nước

Trước áp lực ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu, bài toán giải “cơn khát” trên Cao nguyên đá Đồng Văn không thể chỉ dừng ở những giải pháp tình thế mà cần một chiến lược tổng thể, lâu dài. Từ năm 2002 đến nay, Chính phủ đã bố trí nguồn vốn đầu tư xây dựng 124 hồ treo trên vùng Cao nguyên đá Đồng Văn. Những “bầu nước” giữa lưng trời này đã góp phần quan trọng bảo đảm nước sinh hoạt cho hàng chục nghìn hộ dân, từng bước cải thiện đời sống người dân vùng cao. Tuy nhiên, trước tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, cùng với sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, sản xuất, du lịch, nhiều công trình hiện nay không còn đáp ứng đủ nhu cầu thực tế.

Người dân thôn Tả Phìn, xã Đồng Văn chắt chiu từng can nước khi hồ treo cạn đáy.

Nhận thức rõ thực trạng đó, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 47 về bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa nước, trong đó xác định ưu tiên đầu tư hồ treo, mục tiêu là xây dựng gần 400 hồ sẽ cơ bản đáp ứng nhu cầu sử dụng nước của người dân. Đồng thời, phối hợp Viện Khoa học Thủy lợi khảo sát, đề xuất phương án xây dựng bể chứa công suất lớn, dung tích từ ba triệu mét khối trở lên.

Theo GS.TS Trần Đình Hòa, để giải quyết bền vững bài toán an ninh nguồn nước, cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang tư duy chủ động, dài hạn. Trọng tâm là đầu tư các hồ chứa nước tập trung quy mô lớn tại những khu vực đông dân trên cao nguyên đá. Đồng thời, cần nghiên cứu xây dựng cơ chế kết nối liên thông giữa các hồ treo, hồ chứa hiện có để điều tiết nguồn nước linh hoạt giữa các vùng, hạn chế tình trạng nơi thừa, nơi thiếu nước trong cùng thời điểm.

Hiện thực hóa mục tiêu bảo đảm an ninh nguồn nước, cuối năm 2024, UBND huyện Quản Bạ (cũ) đã khởi công dự án cấp nước sinh hoạt phục vụ người dân với tổng mức đầu tư hơn 52 tỷ đồng. Công trình được đầu tư đồng bộ từ đập đầu mối, trạm xử lý nước, hệ thống đường ống truyền tải đến các bể chứa trung tâm. Theo thiết kế, dự án sẽ cung cấp nước sạch cho khoảng 1.460 hộ dân trong mùa mưa và khoảng 900 hộ dân trong mùa khô.

Ông Trần Xuân Dương, Giám đốc Trung tâm Nước sạch nông thôn cho biết: “Định hướng của tỉnh là ưu tiên đầu tư các công trình cấp nước tập trung theo hình thức tự chảy, được xây dựng đồng bộ từ nguồn nước, hệ thống xử lý đến mạng lưới cấp nước tới từng hộ dân. Đây là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm người dân vùng cao được sử dụng nước sạch đạt tiêu chuẩn, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành công trình, hướng tới mục tiêu cấp nước an toàn, bền vững”.

Bên cạnh đầu tư hạ tầng cấp nước, các địa phương cũng đang từng bước tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu. Người dân được khuyến khích chuyển đổi sang các giống cây trồng chịu hạn, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng vùng núi đá; mở rộng các mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh, ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước. Tại xã Phố Bảng, nhiều hộ dân đã đầu tư hệ thống tưới tự động cho vườn lê, ứng dụng công nghệ IoT kết hợp năng lượng mặt trời. Thông qua hệ thống cảm biến độ ẩm đất, lượng nước tưới được điều tiết chính xác theo nhu cầu của cây trồng, góp phần tiết kiệm đáng kể nguồn nước.

Không chỉ sản xuất nông nghiệp, việc sử dụng nước tiết kiệm trong lĩnh vực du lịch cũng đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Mỗi ngày, Cao nguyên đá Đồng Văn đón hàng nghìn lượt du khách, kéo theo nhu cầu lớn về nước phục vụ lưu trú, ăn uống. Trước thực tế đó, các địa phương đã tăng cường tuyên truyền, vận động các cơ sở lưu trú, điểm du lịch thực hiện cam kết sử dụng nước tiết kiệm, đồng thời nâng cao ý thức của du khách trong bảo vệ nguồn nước. Anh Sùng Mí Phìn, chủ Homestay ChaiTo, xã Sà Phìn chia sẻ: “Tôi thường xuyên đăng tải các video về tình trạng thiếu nước sinh hoạt của người dân địa phương để du khách hiểu hơn về cuộc sống trên cao nguyên đá. Khi thấu hiểu những khó khăn ấy, nhiều du khách đã chủ động sử dụng nước tiết kiệm, hạn chế lãng phí và cùng chung tay bảo vệ nguồn nước quý giá”.

Khô hạn kéo dài, cây trồng khô héo, cuộc sống người dân lao đao vì thiếu nước… đang là thực tế mà miền cực Bắc của Tổ quốc phải đối mặt. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Bởi mỗi công trình nước được xây dựng, mỗi giải pháp thích ứng được triển khai hiệu quả sẽ không chỉ góp phần nâng cao đời sống người dân, mà còn tạo nền tảng để vùng đất địa đầu Tổ quốc phát triển bền vững trong tương lai.

Bài, ảnh: Hoàng Hà

Hạ tầng phải đi cùng quy hoạch

PGS.TS Vũ Cao Minh Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Theo tôi, bài toán thiếu nước trên Cao nguyên đá Đồng Văn không thể nhìn nhận như một vấn đề đơn lẻ của hạ tầng thủy lợi, mà cần đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển vùng cao, nơi nước, dân cư và sinh kế được thiết kế đồng bộ ngay từ đầu. Với đặc thù địa hình karst, khả năng tích trữ nước tự nhiên rất thấp, nếu chỉ dựa vào các công trình nhỏ lẻ như hồ treo hay bể chứa hộ gia đình thì chỉ mang tính tạm thời, khó bảo đảm ổn định lâu dài.

Từ góc độ quy hoạch, cần chuyển trọng tâm sang mô hình tích hợp, trong đó tổ chức lại không gian dân cư gắn với nguồn nước, hạn chế phát triển tự phát tại các khu vực khan hiếm nước, đồng thời hình thành các cụm dân cư tập trung gắn với công trình cấp nước quy mô lớn. Cùng với đó, hệ thống thủy lợi cần được thiết kế theo hướng liên thông, kết nối các hồ chứa và mạng lưới cấp nước tự chảy, hình thành “mạng lưới nước” linh hoạt thay vì các công trình rời rạc...

Tăng cường quản lý, bảo đảm an ninh nguồn nước

Đồng chí Lê Anh Dũng Chi Cục trưởng Chi Cục Thủy lợi tỉnh

Theo tôi, đầu tư xây dựng các hồ chứa nước quy mô lớn, đa mục tiêu là giải pháp căn cơ, lâu dài để giải quyết tình trạng thiếu nước sinh hoạt trên vùng cao nguyên đá.

Chi cục Thủy lợi tỉnh tiếp tục rà soát, đánh giá hiện trạng nguồn nước và hệ thống công trình thủy lợi, cấp nước để tham mưu các giải pháp khai thác, sử dụng hiệu quả, bền vững. Trọng tâm là nâng cấp, sửa chữa các hồ treo, bể chứa xuống cấp; nghiên cứu đầu tư các công trình trữ nước, thu gom nước mưa nhằm nâng cao khả năng điều tiết, cấp nước trong mùa khô. Đồng thời, tăng cường quan trắc, giám sát tài nguyên nước, điều tra, đánh giá trữ lượng nước dưới đất, xây dựng hành lang bảo vệ nguồn nước và bảo vệ các khu vực sinh thủy.

Chi cục tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền sử dụng nước tiết kiệm, khuyến khích áp dụng các mô hình tưới tiên tiến, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện khan hiếm nước, đồng thời huy động các nguồn lực xã hội tham gia đầu tư các công trình cấp nước tại vùng khó khăn.

Chủ động ứng phó

Đồng chí Nguyễn Thị Hoài Chủ tịch UBND xã Mậu Duệ

Hiện xã có 3 hồ treo tích trữ nước, tuy nhiên 2 công trình đã xuống cấp, hư hỏng, làm giảm hiệu quả cấp nước.

Để chủ động ứng phó tình trạng thiếu nước, xã tập trung lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ người dân xây dựng bể chứa nước mưa quy mô hộ gia đình, đồng thời cấp téc chứa nước cho các hộ ở khu vực dân cư thưa thớt. Địa phương đã đề xuất tỉnh hỗ trợ kinh phí sửa chữa các hồ treo, hiện các ngành chức năng đã tiến hành khảo sát thực tế. Về lâu dài, xã đã kiến nghị tỉnh đầu tư xây dựng hồ chứa nước quy mô lớn nhằm bảo đảm nguồn nước sinh hoạt và sản xuất cho khoảng 1.000 hộ dân thuộc 8 thôn vùng thấp trên địa bàn.

Đầu tư nâng cấp và mở rộng công trình cấp nước, trữ nước

Đồng chí Trương Thị Lưu Hiệu trưởng Trường PTDT bán trú THCS Tả Lủng, xã Mèo Vạc

Trung bình mỗi năm, nhà trường chăm lo ăn ở, sinh hoạt cho hơn 500 học sinh bán trú. Vì vậy, nhu cầu sử dụng nước phục vụ nấu ăn, sinh hoạt, vệ sinh cá nhân và các hoạt động giáo dục luôn ở mức rất cao.

Hiện nay, nguồn nước chính của nhà trường được cấp từ hồ treo trên địa bàn, song mới đáp ứng khoảng 80% nhu cầu sử dụng. Vào mùa mưa, việc cấp nước cơ bản ổn định, nhưng đến cao điểm mùa khô, lượng nước tích trữ suy giảm đáng kể, nhiều thời điểm không đủ phục vụ sinh hoạt của giáo viên và học sinh.

Bởi vậy, chúng tôi mong tiếp tục nhận được sự quan tâm của các cấp, ngành trong việc đầu tư, nâng cấp và mở rộng các công trình cấp nước, trữ nước trên địa bàn. Đây là giải pháp căn cơ để bảo đảm nguồn nước ổn định cho các trường học vùng cao, giúp thầy và trò yên tâm dạy tốt, học tốt, nhất là trong những tháng cao điểm mùa khô.

Mong sớm được đầu tư thêm hồ chứa lớn

Đồng chí Trương Thị Lưu Ông Sùng Seo Pào, thôn Sủng Pính B, xã Thắng Mố

Cứ mỗi độ mùa khô về, khi bể nước dự trữ dần vơi cạn, chúng tôi lại phải đi bộ quãng xa để chắt chiu từng can nước nhỏ từ khe đá. Mọi sinh hoạt từ ăn uống đến tắm giặt đều phải tiết kiệm hết sức. Thiếu những cơn mưa tưới mát, đất đai thêm khô cằn, hạt giống gieo xuống cũng nhọc nhằn nảy mầm. Hoa màu kém xanh tốt khiến thu nhập của bà con ít nhiều bị ảnh hưởng, đời sống thêm phần vất vả. Người dân chúng tôi chỉ có một mong ước giản dị là bản làng sớm được đầu tư thêm những hồ chứa lớn và hệ thống dẫn nước ổn định. Có nguồn nước dồi dào quanh năm, nỗi nhọc nhằn cõng nước sẽ vơi đi, bà con sẽ thêm phần an tâm gắn bó với quê hương và tươi tắn vun trồng cho những mùa màng sắp tới.