Nhà bác học Lê Quý Đôn

Năm 2026 đánh dấu 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn - nhà bác học kiệt xuất được UNESCO vinh danh là danh nhân văn hóa thế giới. Ông cũng là danh nhân được nhiều trường học nổi tiếng trong cả nước mang tên.

Một điểm nhấn tôn vinh danh nhân văn hóa lớn trong khuôn viên trường THCS Lê Quý Đôn, phường Minh Xuân, Tuyên Quang.

Nhà bác học kiệt xuất

Lê Quý Đôn là con một gia đình có truyền thống khoa bảng tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (thuộc tỉnh Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, mẹ là con gái của một vị Tiến sĩ từng làm quan lớn trong triều. Nhờ gia đình giàu truyền thống học tập, ngay từ nhỏ Lê Quý Đôn đã được giáo dục chu đáo và sớm bộc lộ tư chất thông minh.

Trên con đường khoa cử, ông nổi tiếng là người học rộng và sớm thành danh. Năm 17 tuổi, Lê Quý Đôn đỗ đầu kỳ thi Hương - kỳ thi cấp địa phương. Tiếp đó, ông thi đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn (Thi Hội và thi Đình, 1752).

Với tài năng xuất chúng, con đường làm quan của Lê Quý Đôn rộng mở. Ông phục vụ dưới triều vua Lê và phủ chúa Trịnh, nổi bật với khả năng cả về văn trị lẫn võ lược.

Có thể nói, trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Lê Quý Đôn được xem là một trong những học giả toàn diện hiếm có. Ông được giao nhiều chức vụ quan trọng và có nhiều đóng góp cho triều đình, tham gia sâu rộng vào nhiều lĩnh vực quản lý và điều hành đất nước như xây dựng pháp chế, biên soạn điển chế, chấp bút quốc sử và khảo cứu thư tịch. Ông cũng trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng tại địa phương như kiểm tra hộ khẩu, thuế khóa, lập sổ hộ tịch, tổ chức khai hoang, lập đồn điền và điều tra tình trạng nhũng lạm của quan lại...

Với công lao của mình, ông từng được phong các tước vị như Dĩnh Thành bá, Nghĩa Phái hầu, Dĩnh Thành hầu và sau khi qua đời còn được truy tặng tước Dĩnh Quận công.

Song song với hoạt động chính trị và hành chính, Lê Quý Đôn còn có đóng góp to lớn cho lĩnh vực sử học, nông học, dân tộc học, xã hội học, thiên văn học, từ điển học... Ông để lại kho trước tác đồ sộ với hơn 40 bộ sách nghiên cứu về nhiều lĩnh vực khác nhau như lịch sử, địa lý, văn học, thi ca, cũng như các công trình chú giải và diễn giải kinh điển Nho giáo.

Trong số các tác phẩm tiêu biểu của ông, Đại Việt Thông Sử được xem là một công trình sử học quan trọng, hệ thống hóa và ghi chép lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến giai đoạn Lê Trung Hưng. Bên cạnh đó, Kiến Văn Tiểu Lục là tác phẩm thể hiện những ghi chép, quan sát và nhận định của ông về nhiều vấn đề trong đời sống văn hóa và xã hội đương thời.

Nhờ những đóng góp to lớn cả trong hoạt động quản lý đất nước lẫn nghiên cứu học thuật, Lê Quý Đôn được tôn vinh là một trong những nhà bác học tiêu biểu của lịch sử Việt Nam. Tên tuổi của ông gắn liền với sự phát triển của nền học thuật và giáo dục nước ta, đồng thời để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử văn hóa dân tộc.

Tập thể giáo viên trường THCS Lê Quý Đôn (Tuyên Quang) viếng tượng đài Lê Quý Đôn tại Hưng Yên quê ông nhân kỷ niệm 30 năm thành lập trường.

Nhiều trường học mang tên Lê Quý Đôn

Là nhà bác học lừng danh của Việt Nam, tên ông được trân trọng đặt cho nhiều cơ sở giáo dục trên cả nước. Chưa có thống kê chính xác, nhưng hầu như tỉnh nào cũng có trường học mang tên Lê Quý Đôn, thuộc tất cả các cấp học. Tiêu biểu là các trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn tại TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đà Nẵng và các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Quảng Trị, Gia Lai, Khánh Hòa (2 trường).

Tại Tuyên Quang ngôi trường THCS mang tên Lê Quý Đôn thuộc phường Minh Xuân, thành lập ngày 21/8/1995. Trong hơn 30 năm xây dựng và phát triển, trường luôn là nôi đào tạo học sinh giỏi của tỉnh với trên 4.700 lượt học sinh giỏi các cấp. Hằng năm trường có khoảng 70% học sinh đỗ vào Trường THPT Chuyên tỉnh, được đánh giá là một địa chỉ đỏ của giáo dục Tuyên Quang.

Việc nhiều trường học trên cả nước mang tên Lê Quý Đôn không chỉ thể hiện sự tôn vinh đối với một danh nhân văn hóa lớn, mà còn là sự tiếp nối truyền thống hiếu học và tinh thần nghiên cứu học thuật mà ông đã gây dựng.

Nhằm tri ân những đóng góp của Lê Quý Đôn, UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân Văn hóa Thế giới.

Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 diễn ra tại thành phố Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Đây là sự ghi nhận lớn lao đối với những di sản học thuật, tư tưởng mà Lê Quý Đôn để lại cho Việt Nam và thế giới. Nhiều năm qua, những công trình nghiên cứu và tinh thần học hỏi của ông vẫn được xem là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu.

Duy Anh

(Theo: Lê Quý Đôn - nhà bác học toàn năng - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)