Bản giao hưởng tâm linh trong văn hóa Việt

Trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại, Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh (Nhà xuất bản Phụ nữ năm 2006) không chỉ là tiểu thuyết lịch sử - phong tục mà còn là một “khảo cổ tinh thần”, đi sâu vào lớp trầm tích văn hóa của người Việt, nơi tín ngưỡng đạo Mẫu và những điệu hát văn trở thành linh hồn của câu chuyện.

Cuốn sách như một bản giao hưởng của ký ức, tâm linh và số phận con người Việt.

Tiểu thuyết lấy bối cảnh vùng bán sơn địa Bắc Bộ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, giai đoạn xã hội Việt Nam chao đảo vì sự xâm nhập của thực dân Pháp và những biến đổi tư tưởng sâu sắc. Đạo Phật suy vi, Nho giáo không còn giữ vị thế độc tôn, Thiên Chúa giáo lan rộng. Chính trong sự giao thoa và xung đột ấy, đạo Mẫu - tín ngưỡng bản địa lâu đời trỗi dậy mạnh mẽ như một mạch ngầm bền bỉ trong đời sống tinh thần người dân làng Cổ Đình.

Tác giả Nguyễn Xuân Khánh không xem đạo Mẫu như một yếu tố trang trí bối cảnh mà đặt nó ở vị trí trung tâm cấu trúc thế giới nghệ thuật. Đạo Mẫu hiện diện như “trái tim văn hóa” của cộng đồng: chi phối cách con người nghĩ, sống, yêu thương, chịu đựng và hy vọng. Ở đó, hình tượng Mẫu như biểu trưng của người mẹ vũ trụ, của sự bao dung, che chở, thấm vào từng số phận, đặc biệt là các nhân vật nữ.

Những người phụ nữ trong Mẫu Thượng Ngàn mang trong mình tinh thần Mẫu: mạnh mẽ, nhẫn nại, phồn thực mà nhân ái, vừa chịu đựng bi kịch đời thường vừa giữ gìn cội rễ văn hóa. Qua họ, tác giả tôn vinh sức sống âm thầm của cộng đồng nông thôn Việt Nam trong cơn lốc lịch sử.

Cùng với đạo Mẫu, hát văn và nghi lễ hầu đồng trong tiểu thuyết tạo nên nhịp điệu tâm linh bao trùm toàn bộ cuốn sách. Hát văn không chỉ là âm nhạc nghi lễ mà là ngôn ngữ cảm thức, nơi con người giao tiếp với thế giới siêu nhiên, bày tỏ nỗi niềm, ước vọng và khát khao vượt thoát số phận.

Trong không khí của những buổi hầu đồng, lời hát, nhịp phách, dáng điệu lên đồng hòa quyện cùng đời sống trần thế, xóa nhòa ranh giới giữa thực và thiêng. Nhờ đó, nhà văn khiến người đọc không chỉ hiểu về đạo Mẫu mà còn cảm được hơi thở linh thiêng của văn hóa dân gian, như đang đứng giữa một không gian lễ hội ngập tràn âm thanh và xúc cảm.

Không đơn thuần kể chuyện làng quê xưa, Mẫu Thượng Ngàn đặt ra câu hỏi lớn về bản sắc văn hóa Việt: trong những thời khắc biến động, điều gì giúp con người bám trụ, không lạc mất mình? Câu trả lời của Nguyễn Xuân Khánh là: chính những giá trị tâm linh bản địa như đạo Mẫu đã trở thành chiếc neo tinh thần, giúp cộng đồng vượt qua khủng hoảng.

Với bút pháp dung hòa giữa hiện thực và huyền thoại, giữa chất đời thường và chất nghi lễ, Mẫu Thượng Ngàn trở thành một trong những tiểu thuyết hiếm hoi viết về tín ngưỡng dân gian bằng chiều sâu văn hóa và niềm trân trọng thực sự. Cuốn sách cũng thuộc số tác phẩm văn học xuất sắc được bình chọn tiêu biểu nhân 50 năm thống nhất đất nước.

Đọc Mẫu Thượng Ngàn, ta như thấy một bản giao hưởng của ký ức, tâm linh và số phận con người Việt. Những trang sách không chỉ giúp người đọc theo dõi một câu chuyện, mà còn dắt họ bước vào thế giới tinh thần của dân tộc - nơi tiếng hát văn ngân lên như nhịp tim văn hóa, và hình tượng Mẫu tỏa sáng như biểu tượng bất diệt của cội nguồn.

Minh An