Tác giả trẻ trong dòng chảy số

Những tác phẩm nghệ thuật không còn lặng lẽ trên kệ giá, mà đang dịch chuyển mạnh mẽ trong không gian số, nơi công nghệ trở thành “đòn bẩy” đưa văn học nghệ thuật đến gần công chúng hơn, nhanh hơn và đa chiều hơn. Nhưng chính trong dòng chảy ấy, đòi hỏi các tác giả trẻ phải có bản lĩnh và tinh thần đổi mới, sáng tạo để những đứa con tinh thần có thể “sống khỏe” trong lòng công chúng hiện đại.

Từ kệ sách đến cộng đồng triệu view

Trong căn nhà nhỏ nép mình giữa vùng núi xã Linh Hồ, nhà văn trẻ Trần Mỹ Thương đặt chiếc micro trước mặt, chậm rãi đọc lại truyện ngắn do chính mình sáng tác. Không sân khấu, không ánh đèn, chỉ có giọng đọc mộc mạc và sự kiên trì của một người trẻ đam mê viết. Nhưng chỉ sau vài ngày đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội, bản podcast ấy đã thu hút hàng trăm lượt nghe và bình luận. Câu chuyện của Thương không phải là cá biệt. Nó là một lát cắt tiêu biểu cho sự dịch chuyển của văn học nghệ thuật trong kỷ nguyên số.

Nhà văn trẻ Trần Mỹ Thương, Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang thu âm tác phẩm của mình đăng tải lên trang cá nhân.

Cách đây một thập kỷ, hành trình để một bản thảo đến được với độc giả thường đi qua những “cánh cửa hẹp”: Nhà xuất bản, tòa soạn, hội đồng thẩm định. Không ít cây bút trẻ phải chấp nhận chờ đợi, thậm chí bị từ chối, trước khi có cơ hội xuất hiện. Ngày nay, “ngăn kéo bản thảo” đã được thay thế bằng các nền tảng số: blog cá nhân, Wattpad, Facebook hay thậm chí là TikTok. Chỉ với một thiết bị kết nối internet, người viết có thể đưa tác phẩm của mình đến với hàng nghìn, hàng vạn độc giả chỉ trong thời gian ngắn. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về công cụ, mà là một cuộc tái cấu trúc hệ sinh thái văn học; quyền lực trung gian của các thiết chế truyền thống giảm dần, nhường chỗ cho mô hình “tác giả - nền tảng - độc giả” mang tính trực tiếp và tương tác cao.

Nhưng điều quan trọng hơn là sự thay đổi về phương thức biểu đạt, chuyển đổi số đã mở ra những hình thức sáng tạo mới khi truyện ngắn được kết hợp hình ảnh, âm thanh, Podcast kể chuyện, văn học tương tác đa tuyến, nội dung đa nền tảng. Những hình thức này khiến văn học trở nên “đa giác quan” hơn, phù hợp với thói quen tiếp nhận nhanh, ngắn và trực quan của công chúng hiện đại.

Nhà văn Trần Gia Thái, Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội chia sẻ: “Chuyển đổi số đã giúp người cầm bút tiếp cận kho tư liệu khổng lồ, rút ngắn thời gian lao động sáng tác, mở ra khả năng xuất bản, phát hành tác phẩm vượt khỏi những rào cản của mô hình truyền thống; đồng thời tạo điều kiện hình thành những hình thức tác phẩm văn học mới trong môi trường số”.

Hiện nay, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang cũng đang mở rộng hoạt động sang môi trường số, đăng tải tác phẩm, giới thiệu hội viên, từng bước xây dựng cộng đồng sáng tác và bạn đọc trực tuyến. Những chuyển động này không chỉ giúp lan tỏa tác phẩm, mà còn góp phần “đánh thức” những hạt mầm sáng tạo, những người viết trẻ vốn trước đây ít có cơ hội xuất hiện.

Giữ “hồn cốt” trong dòng chảy số hóa

Các mô hình đọc sách đa nền tảng được nhiều nhà xuất bản, đơn vị kinh doanh và trường đại học ra mắt đáp ứng nhu cầu của công chúng số.

Không gian số mở rộng cánh cửa tiếp cận, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng cạnh tranh. Một tác phẩm văn học hôm nay không chỉ cạnh tranh với sách, mà còn phải “giành giật” sự chú ý với video ngắn, trò chơi trực tuyến và vô số nội dung giải trí khác. Thuật toán của các nền tảng số ưu tiên tính liên tục và khả năng tương tác. Điều này vô hình trung tạo ra áp lực buộc người viết phải sản xuất nội dung nhanh hơn, nhiều hơn khiến không ít tác giả trẻ viết vội, viết nhanh để giữ tương tác, mà đánh mất chiều sâu. Đây là biểu hiện của sự xung đột giữa giá trị nghệ thuật và logic nền tảng số. Nếu văn học truyền thống đề cao sự chắt lọc, thì môi trường số lại khuyến khích sự liên tục. Nếu sáng tạo nghệ thuật cần thời gian lắng đọng cảm xúc thì thuật toán lại đòi hỏi sự hiện diện thường xuyên.

Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền đang trở thành thách thức lớn. Việc sao chép, đăng tải lại nội dung mà không xin phép diễn ra phổ biến, làm xói mòn động lực sáng tạo. Đồng thời, môi trường phê bình trên mạng xã hội dễ dãi và cảm tính có thể tạo ra “ảo giác giá trị”, khiến người viết thiếu đi sự khắt khe cần thiết. Không gian mạng, vì thế, là con dao hai lưỡi. Nó có thể nâng một tác giả lên rất nhanh, nhưng cũng có thể làm “bào mòn” nội lực sáng tạo nếu thiếu bản lĩnh.

NSND Trần Quốc Chiêm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam đã thẳng thắn chỉ rõ: Cùng với sự lan tỏa nhanh chóng của sản phẩm văn học nghệ thuật là nguy cơ nhiễu loạn giá trị, khi những nội dung dễ dãi, thiếu chuẩn mực, thậm chí phản văn hóa có thể phát tán với tốc độ lớn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống quản lý, phê bình lý luận, cũng như bản lĩnh nghề nghiệp của đội ngũ văn nghệ sĩ trong việc kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian số.

Khép lại một ngày dài trên màn hình internet, có thể nhận ra rằng dù hình thức biểu đạt có thay đổi đến đâu, thì cốt lõi của văn học nghệ thuật vẫn không thay đổi, đó là giá trị về tư tưởng và cảm xúc thẩm mỹ. Không gian số đã mở ra cánh cửa rộng lớn, nhưng để trở thành một tác giả thực thụ hay chỉ là một “hiện tượng mạng”, phụ thuộc vào bản lĩnh và chiều sâu của các tác giả. 

An Giang