Phong vực Tuyên Quang và vấn đề phát triển miền núi

L.T.S: Báo Tuyên Quang Cuối tuần phát hành ngày 20-4-2026 có bài viết về Danh nhân văn hóa thế giới, nhà bác học Lê Quý Đôn - người được UNESCO vinh danh và cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh. Trong số này, Báo tiếp tục gửi đến bạn đọc bài viết về Lê Quý Đôn của tác giả Minh An, trao đổi thêm một số nội dung trong tư tưởng của nhà bác học lỗi lạc này về miền núi Tuyên Quang, qua nghiên cứu phần Phong vực Tuyên Quang trong tác phẩm Kiến văn tiểu lục của ông.

Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại Hưng Yên thường xuyên thu hút nhiều người đến thăm viếng.

Một tầm nhìn sâu sắc

Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, Lê Quý Đôn không chỉ được biết đến như một học giả uyên bác mà còn là một nhà quản trị giàu trải nghiệm thực tiễn. Những ghi chép của ông trong Kiến văn tiểu lục, đặc biệt là phần “Phong vực Tuyên Quang”, cho thấy một tầm nhìn sớm, sâu sắc về phát triển miền núi - một vấn đề vẫn còn nguyên tính thời sự hôm nay.

Trước hết, tư tưởng nổi bật của Lê Quý Đôn là nhìn nhận miền núi như một không gian chiến lược, không phải vùng ngoại vi. Khi mô tả Tuyên Quang là nơi “núi cao rừng rậm”, “phên dậu phía Bắc”, ông đã đặt vùng này vào vị trí trọng yếu về quốc phòng và an ninh. Cách nhìn đó vượt xa quan niệm coi miền núi là nơi xa xôi, kém phát triển, để khẳng định đây là khu vực có vai trò sống còn đối với sự ổn định quốc gia. Ngày nay, trong bối cảnh bảo vệ chủ quyền và phát triển bền vững, cách tiếp cận này vẫn mang ý nghĩa định hướng.

Cách ông nhìn nhận vấn đề quản trị vùng biên là điểm rất đáng chú ý. Trước những khó khăn do địa hình hiểm trở và dân cư phân tán, Lê Quý Đôn đã chỉ ra hạn chế trong khả năng kiểm soát của chính quyền trung ương đương thời. Đó không phải là sự phê phán đơn thuần mà hàm ý về nhu cầu cải thiện thể chế, tăng cường hiệu lực quản lý.

Tác phẩm Kiến văn tiểu lục với “Phong vực Tuyên Quang”, cho thấy một tầm nhìn sớm, sâu sắc về phát triển miền núi.

Tư tưởng về quản lý kinh tế và văn hóa

Về kinh tế, Lê Quý Đôn thể hiện một tư duy tiến bộ khi đánh giá cao tiềm năng tài nguyên nhưng đồng thời cảnh báo về quản trị. Qua việc ghi nhận các mỏ vàng, bạc, đồng cùng nguồn lâm sản phong phú, ông đã chỉ ra lợi thế tự nhiên của vùng miền núi. Tuy nhiên, ông không dừng ở việc ca ngợi mà thẳng thắn chỉ ra tình trạng khai thác tự phát, thất thu thuế, quản lý lỏng lẻo. Đây chính là tư duy “phát triển đi đôi với kiểm soát”, một nguyên tắc cốt lõi của quản trị hiện đại. Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều địa phương miền núi đứng trước áp lực khai thác tài nguyên, lời cảnh báo ấy càng trở nên đáng suy ngẫm.

Lê Quý Đôn tiếp cận miền núi từ góc nhìn đa dạng văn hóa và dân cư, thay vì áp đặt một mô hình đồng nhất. Ông ghi nhận sự hiện diện của nhiều cộng đồng như người Kinh, Tày, Nùng, Hoa… tại Tuyên Quang với những đặc điểm sinh hoạt riêng. Điều này cho thấy ông hiểu rằng phát triển miền núi không thể tách rời yếu tố con người và bản sắc văn hóa. Tư tưởng ấy rất gần với quan điểm hiện đại về phát triển bao trùm, tôn trọng sự khác biệt và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Ngày nay, khi nói đến phát triển miền núi, câu chuyện không chỉ là đầu tư hạ tầng mà còn là hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực quản trị địa phương, điều Lê Quý Đôn đã gợi mở từ hơn hai thế kỷ trước.

Từ những phân tích trên có thể thấy, tư tưởng của Lê Quý Đôn mang tính hệ thống và thực tiễn cao: xác định đúng vị trí chiến lược, khai thác hợp lý tài nguyên, tôn trọng đa dạng văn hóa và nâng cao hiệu quả quản trị. Đó cũng chính là những trụ cột quan trọng cho phát triển vùng miền núi hiện nay.

Với “Phong vực Tuyên Quang”, Lê Quý Đôn không chỉ là một học giả uyên bác mà còn là một nhà quản lý có tầm nhìn. Ông nhìn Tuyên Quang không chỉ là vùng núi xa xôi mà là một không gian chiến lược cần được tổ chức, khai thác và quản trị hiệu quả.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển bền vững và thu hẹp khoảng cách vùng miền, việc nhìn lại những di sản tư tưởng như của Lê Quý Đôn không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn gợi mở nhiều bài học chính sách. Liên hệ những kiến giải trong “Phong vực Tuyên Quang” từ thế kỷ XVIII đến những chương trình phát triển miền núi hôm nay, có thể thấy một sợi dây liên kết bền chặt: muốn phát triển miền núi, trước hết phải hiểu đúng và quản trị tốt vùng đất ấy.

Minh An