Nguyễn An Người Việt góp phần kiến tạo Tử Cấm Thành

Một lần đến thăm Tử Cấm Thành tại Bắc Kinh, Trung Quốc, tôi được nghe kể về một người Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng cung điện này. Tìm hiểu các tài liệu lịch sử, được biết ông là Nguyễn An (1381 - 1453) người quê vùng Hà Đông. Sau khi nhà Minh xâm lược Đại Việt năm 1407, ông cùng nhiều nghệ nhân, thợ thủ công và trí thức bị đưa sang Trung Quốc. Chính tại nơi đất khách, tài năng của ông đã được phát hiện và trọng dụng.

Tử Cấm Thành - Di sản Thế giới.

Các sử liệu quan trọng của Trung Quốc như Minh sử, Minh thực lục và Thủy Đông nhật ký đều dành những lời đánh giá rất cao cho Nguyễn An. Theo Minh sử, ông là “người Giao Chỉ”, nổi tiếng thông minh, giỏi tính toán và tinh thông nghề xây dựng. Khi Vĩnh Lạc Đế quyết định dời đô từ Nam Kinh ra Bắc Kinh, Nguyễn An được giao tham gia những công trình trọng yếu. Sử sách ghi nhận ông “mắt đo, lòng tính đều hợp quy chế”, nghĩa là mọi tính toán về quy hoạch, kích thước và kết cấu đều chuẩn xác đến mức quan Bộ Công chỉ việc dựa vào đó để thi hành.

Đó là một lời đánh giá hiếm thấy trong chính sử phong kiến. Nó cho thấy Nguyễn An không đơn thuần là một người thợ tài hoa mà là người có vai trò như một “tổng công trình sư”. Theo cách gọi ngày nay, ông vừa là kiến trúc sư trưởng, vừa là kỹ sư xây dựng, đồng thời là người tổ chức và điều hành thi công những dự án quy mô quốc gia.

Vai trò ấy càng được khẳng định qua những ghi chép trong Minh thực lục. Không chỉ tham gia xây dựng Tử Cấm Thành và hệ thống thành Bắc Kinh, Nguyễn An còn nhiều lần được giao chỉ huy việc sửa chữa ba đại điện sau các vụ hỏa hoạn, xây dựng chín cửa thành, các công trình thủy lợi và nhiều kiến trúc quan trọng khác. Mỗi lần hoàn thành nhiệm vụ, ông đều được triều đình ban thưởng và tín nhiệm giao thêm trọng trách.

Còn Thủy Đông nhật ký viết: “Nguyễn An, người Giao Chỉ... giỏi tính toán, có biệt tài kiến trúc. Thành Bắc Kinh, chín cửa thành, hai cung, ba điện, năm phủ, sáu bộ... đều có công lao rất lớn”.

Ngự hoa viên, một không gian xanh mát bên trong Tử Cấm Thành.

Ngày nay, Tử Cấm Thành có diện tích khoảng 720.000 mét vuông với gần 1.000 tòa nhà và hơn 8.700 gian phòng. Trải qua hơn sáu thế kỷ, quần thể kiến trúc đồ sộ này vẫn là biểu tượng của nghệ thuật xây dựng phương Đông và được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Trong kỳ tích ấy có dấu ấn của Nguyễn An - một người con Đại Việt.

Điều khiến nhiều học giả tiếc nuối là ở Việt Nam, Nguyễn An vẫn chưa được biết đến rộng rãi như tầm vóc lịch sử của ông. Những nghiên cứu chuyên sâu về ông còn khá ít, chủ yếu dựa trên việc khai thác sử liệu Trung Quốc. Trong khi đó, tại Trung Quốc, nhiều tài liệu vẫn nhắc đến Nguyễn An như một trong những kỹ sư xây dựng xuất sắc nhất thời Minh.

Có lẽ điều làm nên giá trị lớn nhất của Nguyễn An không chỉ nằm ở những công trình đồ sộ. Ông là minh chứng cho sức mạnh của tri thức và tài năng. Trong hoàn cảnh trở thành người xa xứ, ông vẫn vươn lên bằng năng lực chuyên môn, chinh phục sự ghi nhận của một triều đại hùng mạnh. Điều đó cho thấy từ nhiều thế kỷ trước, người Việt đã có những con người sở hữu trình độ kỹ thuật, tư duy quy hoạch và năng lực tổ chức ngang tầm với những nền văn minh phát triển trong khu vực.

Tuy nhiên, khi nhìn nhận về Nguyễn An, cũng cần có thái độ khoa học. Đến nay, chưa có sử liệu nào khẳng định ông là người duy nhất thiết kế Tử Cấm Thành. Đây là công trình quốc gia được thực hiện bởi hàng trăm quan lại, kỹ sư và hàng chục vạn nhân công trong nhiều năm. Những gì sử liệu xác nhận là Nguyễn An giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình quy hoạch, tổ chức và chỉ huy xây dựng nhiều hạng mục của kinh đô Bắc Kinh. Chỉ riêng điều đó cũng đủ để ông trở thành một trong những người Việt có ảnh hưởng lớn nhất đối với lịch sử kiến trúc thế giới.

Lịch sử luôn có những khoảng lặng cần được lấp đầy bằng những nghiên cứu nghiêm túc. Nguyễn An là một trong những nhân vật như thế. Việc tiếp tục khảo cứu, dịch thuật và giới thiệu các tư liệu gốc về ông không chỉ giúp làm sáng tỏ chân dung một thiên tài kiến trúc, mà còn góp phần khẳng định vị trí của người Việt trong dòng chảy văn minh nhân loại. Đó cũng là cách để hậu thế tri ân một người con của đất Hà Đông đã để lại dấu ấn trường tồn trên một trong những công trình vĩ đại nhất thế giới.

(Tổng hợp từ các

tài liệu lịch sử, có sử dụng AI)