Rừng thiêng trong tâm thức người Nùng

Giữa những triền núi xanh thẳm của Tuyên Quang, nơi cộng đồng người Nùng quần cư từ bao đời nay, vẫn còn những khu rừng được người dân gọi bằng cái tên đầy kính trọng: rừng thiêng, rừng cấm. Đó không chỉ là những cánh rừng giữ nguồn nước, giữ đất, mà còn là nơi neo giữ ký ức cộng đồng, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nơi thần rừng ngự giữa bản làng

Một buổi sớm tháng Hai âm lịch, khi màn sương còn phủ mờ những sườn núi ở xã Pờ Ly Ngài, từng tốp người Nùng lặng lẽ bước lên khu rừng cấm phía đầu bản. Con đường quen thuộc dẫn đến những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi dường như cũng trở nên trang nghiêm hơn trong ngày diễn ra lễ cúng thần rừng - nghi lễ đã gắn bó với cộng đồng người Nùng từ bao đời nay.

Trong quan niệm của người Nùng, rừng không đơn thuần là nơi cung cấp gỗ, củi hay lâm sản. Rừng là nơi trú ngụ của thần linh, là chốn thiêng bảo vệ dân làng khỏi thiên tai, dịch bệnh và những điều không may. Bởi thế, mỗi bản làng đều có một khu rừng cấm nằm ở vị trí cao nhất, nơi người dân tuyệt đối không chặt phá cây cối hay xâm phạm sự tĩnh lặng của thiên nhiên.

Theo những câu chuyện dân gian vẫn được lưu truyền, thuở xa xưa khi tổ tiên người Nùng gặp nạn bởi giặc giã, chính những cánh rừng già đã che chở họ thoát khỏi hiểm nguy. Từ lòng biết ơn ấy, các thế hệ sau lập miếu thờ thần rừng, định kỳ tổ chức lễ cúng để tạ ơn và cầu mong cuộc sống bình yên.

Nghệ nhân dân gian Tải Chẩn Thài, một người am hiểu phong tục của người Nùng ở Pờ Ly Ngài, cho biết: “Người Nùng tin rằng rừng có thần cai quản. Cúng rừng không phải để xin giàu sang, mà trước hết là để tạ ơn thần linh đã bảo vệ bản làng, giữ nguồn nước và cho cây cối tốt tươi. Mình kính trọng rừng thì rừng sẽ che chở cho mình”.

Trong ngày lễ, sau khi hoàn thành các nghi thức cúng tế, người dân cùng nhau ăn bữa cơm cộng đồng ngay dưới tán rừng. Những câu chuyện về mùa màng, về việc bảo vệ cây rừng, giữ nguồn nước lại được nhắc đến như một lời răn dạy tự nhiên dành cho lớp trẻ.

Điều đặc biệt là từ bao đời nay, luật tục bảo vệ rừng của người Nùng vẫn được duy trì một cách nghiêm ngặt. Người dân không cần những tấm biển cảnh báo hay hàng rào ngăn cách. Chỉ cần biết đó là rừng thiêng, ai cũng tự giác gìn giữ.

Giữ màu xanh từ niềm tin văn hóa

Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục tập quán truyền thống dần thay đổi, nhưng lễ cúng thần rừng của người Nùng vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần.

Đồng chí Lù Thị Chỉnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Pờ Ly Ngài cho biết, chính những giá trị văn hóa truyền thống đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng tại địa phương. Đặc biệt, trong lễ cúng thần rừng năm 2026, bà là người phụ nữ đầu tiên được cộng đồng tín nhiệm tham gia thắp nén hương tại khu rừng thiêng - nghi lễ vốn từ bao đời chỉ dành cho nam giới thực hiện. Theo bà, đây không phải là sự thay đổi đối với những giá trị cốt lõi của nghi lễ, mà thể hiện sự trân trọng vai trò, trách nhiệm của phụ nữ trong gìn giữ bản sắc văn hóa và bảo vệ rừng của cộng đồng người Nùng hôm nay.

“Đối với người Nùng, rừng thiêng không chỉ là không gian tín ngưỡng mà còn là nơi giáo dục ý thức cộng đồng. Nhờ những quy ước, luật tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà nhiều khu rừng đầu nguồn vẫn được bảo vệ nguyên vẹn. Đây là giá trị rất đáng trân trọng trong bối cảnh hiện nay”.

Việc người phụ nữ đầu tiên được bước vào khu rừng thiêng để dâng hương không làm thay đổi ý nghĩa linh thiêng của nghi lễ, mà cho thấy truyền thống vẫn đang được cộng đồng người Nùng gìn giữ trong sự vận động của cuộc sống đương đại. Những giá trị cốt lõi được bảo tồn, đồng thời tinh thần đoàn kết, bình đẳng và trách nhiệm chung đối với rừng thiêng được lan tỏa đến mọi thành viên trong cộng đồng.

Không khó để nhận thấy dấu ấn của niềm tin ấy trong cuộc sống thường ngày. Sau mỗi mùa lễ cúng, người dân vẫn duy trì những ngày cấm rừng. Họ không vào rừng lấy củi, không săn bắt, không khai thác lâm sản. Khoảng thời gian ấy được xem như lúc thần linh nghỉ ngơi, đồng thời cũng là cách để thiên nhiên được hồi phục.

Có lẽ vì thế mà ở nhiều nơi người Nùng sinh sống, những cánh rừng cổ thụ vẫn xanh tốt qua năm tháng. Những con suối đầu nguồn vẫn trong veo chảy về nuôi dưỡng ruộng đồng dưới chân núi.

Trong hành trình khám phá vùng cao Tuyên Quang, anh Nguyễn Hoàng Mạnh, du khách đến từ Hà Nội, đã có dịp tham dự một lễ cúng thần rừng của người Nùng. Điều khiến anh ấn tượng không phải là sự linh thiêng của nghi lễ, mà là cách cộng đồng gìn giữ thiên nhiên bằng chính niềm tin văn hóa.

“Tôi từng nghĩ đây chỉ là một nghi lễ dân gian. Nhưng khi nghe người dân kể về rừng như kể về một người thân trong gia đình, tôi mới hiểu vì sao những khu rừng ấy vẫn còn nguyên vẹn. Họ bảo vệ rừng không chỉ bằng quy định mà bằng sự kính trọng”, anh Mạnh chia sẻ.

Ngày nay, khi câu chuyện bảo vệ môi trường và phát triển bền vững được nhắc đến nhiều hơn, những giá trị truyền thống của người Nùng càng cho thấy ý nghĩa đặc biệt. Trong tâm thức của họ, rừng là nơi khởi nguồn sự sống, là mái nhà chung của con người và muôn loài.

Bởi thế, lễ cúng thần rừng không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng. Đó còn là lời nhắc nhở về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên; là sợi dây kết nối cộng đồng; là bài học được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác về trách nhiệm gìn giữ môi trường sống.

Khi chiều buông xuống trên những sườn núi Pờ Ly Ngài, khu rừng thiêng lại trở về với vẻ tĩnh lặng vốn có. Tiếng gió luồn qua những tán cây cổ thụ như lời thì thầm từ quá khứ. Và trong tâm thức người Nùng, rừng vẫn luôn hiện hữu như một phần máu thịt - nơi lưu giữ ký ức tổ tiên, nâng đỡ đời sống hôm nay và gửi gắm niềm tin cho mai sau.

Việc người phụ nữ đầu tiên được thực hiện nghi thức dâng hương tại miếu thờ thần rừng không làm thay đổi ý nghĩa linh thiêng của lễ cúng, mà cho thấy truyền thống vẫn được cộng đồng người Nùng gìn giữ trong sự vận động của đời sống hôm nay. Những giá trị cốt lõi được bảo tồn, đồng thời tinh thần đoàn kết và trách nhiệm chung đối với rừng thiêng tiếp tục được lan tỏa trong cộng đồng./.

Bài, ảnh: Đức Quý