Lập lại trật tự bản quyền

Hiện nay, vấn đề bản quyền đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với môi trường sáng tạo và phát triển kinh tế tri thức. Điều đáng lo ngại là nhiều người vẫn xem việc “xem miễn phí”, “tải miễn phí” hay “dùng tạm” là chuyện bình thường mà chưa nhận thức đầy đủ rằng đó là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Hoạt động chia sẻ những bộ phim (đặc biệt là những bộ phim mới nhất) lên trang web cho mọi người có thể xem và bình luận là hành vi xâm phạm đến quyền tác giả, quyền của chủ sở hữu đã được quy định luật sở hữu trí tuệ.

Tình trạng vi phạm bản quyền hiện nay

Có thể dễ dàng thấy tình trạng vi phạm bản quyền hiện nay diễn ra trên nhiều lĩnh vực. Phổ biến nhất là các website chiếu phim lậu, phát sóng thể thao trái phép, chia sẻ sách PDF không xin phép tác giả, sử dụng phần mềm không có giấy phép hoặc sao chép nội dung báo chí, video trên mạng xã hội để kiếm tiền quảng cáo. Nhiều nền tảng vi phạm hoạt động công khai, thu hút hàng triệu lượt truy cập mỗi tháng và thu lợi rất lớn từ quảng cáo.

Thời gian gần đây, nhiều vụ việc đã bị cơ quan chức năng đưa vào diện xử lý mạnh tay. Một số đường dây phát sóng thể thao và phim trực tuyến trái phép quy mô lớn cũng đã bị điều tra, xử lý. Có nền tảng phát tán trái phép hơn 18.000 đầu phim, thu hút hàng trăm triệu lượt truy cập chỉ trong thời gian ngắn hoạt động. Điều đó cho thấy vi phạm bản quyền không còn là hành vi nhỏ lẻ mà đã trở thành hoạt động kinh doanh bất hợp pháp với doanh thu đáng kể.

Không chỉ gây thiệt hại cho nghệ sĩ, tác giả hay doanh nghiệp sáng tạo, vi phạm bản quyền còn tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh, làm suy giảm động lực đổi mới sáng tạo và ảnh hưởng tới uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế. Một nền kinh tế muốn phát triển dựa trên tri thức thì không thể để tình trạng “đánh cắp chất xám” diễn ra phổ biến như hiện nay.

Cơ quan công an đã triệt phá vụ Xôi Lạc TV và khởi tố vụ án, khởi tố 30 bị can về các tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan; tổ chức đánh bạc và đánh bạc.

Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền

Để ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền, trước hết cần sự vào cuộc quyết liệt từ phía Nhà nước và các cơ quan chức năng. Đầu tháng 5 vừa qua, Chính phủ đã phát động đợt cao điểm toàn quốc chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, yêu cầu các lực lượng chức năng tập trung triệt phá các website phim, nhạc, chương trình truyền hình và trò chơi điện tử lậu; đồng thời nhấn mạnh tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” trong xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số.

Điều quan trọng là tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về sở hữu trí tuệ theo hướng phù hợp với thực tiễn công nghệ số và các cam kết quốc tế. Bên cạnh đó, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử phạt nghiêm các tổ chức, cá nhân cố tình vi phạm; đặc biệt là các nền tảng phát tán nội dung lậu có doanh thu lớn.

Các cơ quan chức năng cũng cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền số, phối hợp với các nền tảng internet để gỡ bỏ nội dung vi phạm nhanh hơn, đồng thời kiểm soát nguồn thu quảng cáo của các website vi phạm. Việc xử lý cần công khai, minh bạch để tạo tính răn đe và nâng cao ý thức xã hội.

Một vấn đề rất đáng chú ý hiện nay là tình trạng khán giả vô tư quay video, ghi âm hoặc phát trực tiếp (livestream) khi tham dự các chương trình nghệ thuật, hòa nhạc, chiếu phim hay biểu diễn sân khấu. Nhiều người cho rằng đó chỉ là “chia sẻ cảm xúc”, “đăng kỷ niệm”, nhưng trên thực tế, đây có thể là hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Không ít chương trình vừa mở màn đã xuất hiện đầy đủ trên mạng xã hội dưới dạng livestream hoặc clip cắt ghép, khiến đơn vị tổ chức và nghệ sĩ bị ảnh hưởng nghiêm trọng về doanh thu cũng như giá trị độc quyền của sản phẩm.

Liên hệ với những show diễn tại Thái Lan hay Trung Quốc, rạp hát đều có nhân viên túc trực, nhắc nhở người xem không dùng thiết bị quay video hoặc livestream từ rạp. Trường hợp cố tình sẽ bị mời ra khỏi rạp. Để thấy, việc bảo vệ quyền tác giả ở bạn rất được quan tâm.

Tuy nhiên, chỉ siết luật vẫn chưa đủ. Muốn giải quyết tận gốc, cần xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng. Bởi phía sau một bộ phim, một bài hát hay một cuốn sách là công sức lao động, sáng tạo và đầu tư rất lớn. Khi lựa chọn sử dụng sản phẩm có bản quyền, trả phí đúng quy định hoặc ghi rõ nguồn khi sử dụng nội dung của người khác, người dùng không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn góp phần bảo vệ môi trường sáng tạo lành mạnh.

Các trường học, cơ quan, doanh nghiệp cũng cần tăng cường giáo dục ý thức về sở hữu trí tuệ; khuyến khích sử dụng phần mềm có giấy phép, tài liệu hợp pháp và nói không với việc sao chép trái phép.

Tôn trọng bản quyền suy cho cùng chính là tôn trọng lao động sáng tạo. Một xã hội muốn khuyến khích đổi mới, phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế số thì không thể dung túng cho việc sử dụng “chùa” hay đánh cắp chất xám. Siết chặt thực thi bản quyền vì thế không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện cần thiết để xây dựng một nền kinh tế sáng tạo, văn minh và phát triển bền vững n

Ngọc Bích