Gừng càng già càng cay

Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, hình ảnh người cao tuổi xuất hiện khá đậm nét. Qua những câu tục ngữ, thành ngữ, ca dao mộc mạc mà sâu sắc, cha ông ta đã gửi gắm một quan niệm rất đẹp: người cao tuổi là vốn quý của gia đình và xã hội, cần được kính trọng, yêu thương. Đồng thời, cho những lời khuyên về chuẩn bị cho những năm tháng tuổi xế chiều.

Người Việt Nam rất đề cao những gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống.

Vốn quý của gia đình và xã hội

Người Việt từ xưa đã không nhìn tuổi già đơn thuần như sự suy giảm của sức khỏe hay sự chậm lại của bước chân. Trái lại, tuổi tác được xem là quá trình con người tích lũy kinh nghiệm, hiểu biết và sự từng trải. Câu tục ngữ “Gừng càng già càng cay” là một hình ảnh rất giản dị mà giàu sức gợi. Gừng để càng lâu càng đậm vị cay; con người cũng vậy, càng trải qua nhiều năm tháng, càng có thêm vốn sống và sự từng trải. Cái quý của tuổi già không chỉ nằm ở những điều đã biết mà còn ở những điều đã trải qua, đã suy ngẫm và có thể truyền lại cho thế hệ sau.

Cũng từ quan niệm ấy, dân gian có câu “Cây cao bóng cả”, ý nói người càng từng trải càng có khả năng trở thành chỗ dựa cho con cháu, gợi lên sự vững chãi, bao dung và che chở. Trong mỗi gia đình Việt Nam, ông bà nhiều khi chính là “bóng cả” như thế: một lời khuyên đúng lúc, một câu chuyện của quá khứ, một kinh nghiệm được truyền lại cũng có thể giúp con cháu tránh được những sai lầm và vững vàng hơn trước cuộc đời.

Người cao tuổi là vốn quý, nên có câu “đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ”, “khôn đâu tới trẻ, khỏe đâu tới già”, “một mẹ già bằng ba mẫu ruộng”...Đủ thấy mỗi thế hệ có một vốn hiểu biết riêng. Một gia đình có già có trẻ, người trẻ được bảo ban, người già được chăm sóc, đó chính là phúc. Cho nên người Việt xưa rất thích những gia đình tam đại đồng đường, tứ đại đồng đường. Biết trân trọng, lắng nghe người già chính là biết trân trọng một vốn quý mà không trường lớp nào có thể trao tặng ngay lập tức, ấy là vốn sống. Một xã hội muốn phát triển bền vững không thể cắt đứt với ký ức, kinh nghiệm và những giá trị mà người già gìn giữ.

Người càng từng trải càng có khả năng trở thành chỗ dựa cho con cháu.

Nét đẹp của đạo lý Việt Nam

Từ việc coi trọng vốn sống của người cao tuổi, văn hóa Việt Nam hình thành một đạo lý rất đẹp: kính già, trọng người lớn tuổi. Những câu “yêu trẻ trẻ đến nhà, kính già già để tuổi cho”, “kính lão đắc thọ” thể hiện rõ quan niệm ấy. Kính trọng người già không chỉ là cách ứng xử lịch sự mà còn là biểu hiện của đạo đức, của lòng biết ơn đối với những người đã đi trước.

Đạo lý ấy được đặt trong truyền thống lớn hơn của dân tộc: “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, thể hiện đạo lý nhớ đến những người đã sinh thành, nuôi dưỡng và tạo dựng nền tảng cho mình.

Trong quan niệm truyền thống, một người có thể thành đạt ngoài xã hội nhưng nếu quên công ơn sinh thành, không biết yêu thương cha mẹ khi họ về già thì vẫn chưa trọn vẹn đạo làm người. Nên dân gian có những câu:“Công cha như núi Thái Sơn/ Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra/ Một lòng thờ mẹ kính cha/ Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”, hoặc: Tu đâu cho bằng tu nhà/Thờ cha kính mẹ mới là chân tu.”

Tương lai của mỗi người

Có một điều rất đáng suy ngẫm trong những lời dạy của cha ông: người già hôm nay chính là người trẻ của ngày hôm qua, và người trẻ hôm nay rồi cũng sẽ trở thành người già của ngày mai.

Thời gian không dừng lại trước bất kỳ ai. Khi còn trẻ, con người thường có sức khỏe, có ước mơ và nhiều dự định. Ta có thể nghĩ rằng tuổi già còn rất xa. Nhưng rồi năm tháng trôi qua, mái tóc dần bạc, đôi chân không còn nhanh nhẹn, sức khỏe không còn như trước. Khi ấy, con người mới cảm nhận sâu sắc giá trị của những gì mình đã chuẩn bị trong những năm tháng tuổi trẻ.

Chuẩn bị cho tuổi già không chỉ có nghĩa là tích lũy tiền bạc. Đó còn là biết giữ gìn sức khỏe, biết lao động, biết tiết kiệm, biết xây dựng một gia đình hòa thuận, biết tạo dựng những mối quan hệ tốt đẹp và biết nuôi dưỡng đời sống tinh thần. Bởi vậy, lời dạy “Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn” vẫn còn nguyên ý nghĩa. Có lương thực thì biết dành dụm để phòng lúc đói; có áo quần thì biết chuẩn bị cho lúc rét.

Dân gian đã đúc kết thành những lời dặn: “Mỗi năm, mỗi tuổi, mỗi già/ Chẳng lo liệu trước ắt là lụy sau”. Hoặc có những câu nhắc nhở khá hóm hỉnh: “Ai ơi chơi lấy kẻo già/ Măng mọc có lứa người ta có thì/ Chơi xuân kẻo hết xuân đi/ Cái già xồng xộc nó thì theo sau”.

Tương tự, câu “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” cũng nhắc con người phải biết thu xếp cuộc sống, biết sử dụng hợp lý những gì mình có. Khi còn trẻ và còn khả năng lao động, nếu chỉ biết hưởng thụ hiện tại mà không nghĩ đến tương lai, con người có thể gặp nhiều khó khăn khi tuổi cao sức yếu. Ngược lại, biết làm việc, biết tiết kiệm và biết chuẩn bị từ sớm sẽ giúp tuổi già có thêm sự chủ động và bình an.

Điểm qua những thành ngữ, tục ngữ, ca dao về người cao tuổi, mới thấy cái nhìn của dân gian vô cùng đa diện, đặc sắc. Điều đó cho thấy thái độ của dân gian về người cao tuổi và cả những lời khuyên về cách ứng xử, cách chuẩn bị một tâm thế sống khi mỗi người đón tuổi già với sức khỏe được gìn giữ, một gia đình yêu thương, những người bạn chân thành, một đời sống tinh thần phong phú và cảm giác rằng mình vẫn có ích cho cộng đồng.

Ngọc Mai