Ngược dòng Phó Đáy

Có một dòng sông lặng lẽ chảy giữa lòng Việt Bắc, mang trong mình dáng vẻ hiền hòa của tự nhiên nhưng lại chất chứa cả một chiều dài lịch sử bi tráng của dân tộc. Dòng sông ấy là Phó Đáy. Hai bên bờ con nước trong xanh là miền đất từng giang tay chở che cho các chiến sĩ cách mạng, bao bọc những cơ quan đầu não trong suốt những năm tháng kháng chiến. Trải qua bao dâu bể thời gian, dòng Phó Đáy hôm nay vẫn miệt mài chảy, ôm ấp những cụm di tích quý giá để xứng đáng với tên gọi thân thương mà nhân dân ưu ái dành tặng: "Dòng sông di sản".

Nơi hội tụ tinh hoa lịch sử

Con sông Phó Đáy trên đất Tuyên Quang trải dài hơn 80 km. Nước sông bắt nguồn từ những mạch ngầm của xã Hùng Lợi, rồi cứ thế mải miết uốn lượn qua những nếp nhà sàn ở các xã Trung Sơn, Tân Trào, Minh Thanh… Dường như mỗi khúc sông, mỗi bến nước, tên làng nơi đây đều như một trang sách mở, lưu giữ vẹn nguyên dấu tích của một thời.

Ngược dòng nước tĩnh lặng, chúng tôi tìm về xã Tân Trào vào một buổi sớm sương còn giăng mắc trên những tán cây rừng. Đoạn sông Phó Đáy chảy qua đây có hình dáng thật đặc biệt, uốn lượn như một vòng cung mềm mại ôm trọn lấy khu rừng Nà Lơi, Vực Nhù thuộc thôn Khuôn Điển. Địa thế "núi giăng thành lũy, suối làm hào" ấy đã trở thành tấm khiên thiên nhiên vững chãi, bảo vệ Cụm di tích quốc gia ATK Kim Quan.

Toàn cảnh dòng sông Phó Đáy.

Trò chuyện cùng chúng tôi bên nếp nhà sàn truyền thống, ông Bàn Văn Thọ, một bậc cao niên sinh ra và lớn lên ở thôn Khuôn Điển trầm ngâm nhớ lại những câu chuyện được thế hệ trước truyền lại: "Ngày trước, rừng rậm rạp và sông sâu hơn bây giờ nhiều. Dòng sông cứ lặng lẽ che chở cho cán bộ mình như người mẹ giấu con vậy. Giờ hòa bình rồi, mỗi lần ra bờ sông ngóng nước lên, người làng tôi vẫn luôn dặn dò con cháu không được quên những ngày tháng con sông này làm vệ sĩ cho cách mạng”.

Đúng như lời người dân kể, từ cuối năm 1953 đến tháng 8 năm 1954, vòng cung sông nước này là nơi đóng trụ sở của nhiều cơ quan lãnh đạo cao nhất. Nơi đây có hầm an toàn và nơi làm việc của Bác Hồ, của Tổng Bí thư Trường Chinh; hầm an toàn của Trung ương Đảng và Chính phủ. Chính tại những nếp lán đơn sơ bên dòng Phó Đáy, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Bộ Chính trị đã đưa ra những quyết sách mang tính bước ngoặt cho Chiến dịch Đông Xuân 1953 - 1954.

Từ những bản làng hẻo lánh này, mạch máu thông tin, những chỉ thị chiến lược được truyền đi, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy. Ngày nay, Cụm di tích ATK Kim Quan đã được phục dựng nguyên mẫu bằng tre, nứa, lá cọ - những vật liệu thân thuộc của địa phương, mang đến cho người thăm một cảm giác gần gũi, chân thực đến nao lòng.

Xuôi về bến hạ nguồn, chúng tôi dừng chân ở thôn Chi Liền, xã Tân Trào. Nơi đây lưu giữ di tích Ban Thường trực Quốc hội, với nhà ở và hầm an toàn của đồng chí Tôn Đức Thắng trong những năm tháng gian khổ. Trải dài hai bên bờ sông thuộc địa phận các xã Tân Trào, Minh Thanh là một hệ thống di tích vô giá: từ cây đa Tân Trào, lán Nà Nưa, đến đình Hồng Thái, Hang Bòng, Nha Công an Trung ương... Tất cả nối kết với nhau, biến lưu vực sông Phó Đáy thành một không gian lịch sử, sinh thái rộng lớn, chứa đựng truyền thống yêu nước, nghệ thuật quân sự tài tình và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của dân tộc.

Bồi đắp niềm tin và no ấm

Nhắc đến sông Phó Đáy, sẽ là thiếu sót lớn nếu không nhắc đến những ân tình gắn bó giữa dòng nước hiền hòa này với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong suốt những năm tháng trước khởi nghĩa và trong kháng chiến chống Pháp, Bác đã nhiều lần qua lại đôi bờ. Bác có gần 6 năm sống và làm việc tại Tuyên Quang, với 18 lần di chuyển qua 11 địa điểm, mà hầu hết đều nằm dọc theo vùng thượng lưu sông Phó Đáy. Những căn lán nhỏ của Bác thường được dựng nép mình bên bờ sông hoặc cạnh những dòng suối nhỏ đổ ra sông để tiện cho sinh hoạt và công tác.

Đã có một khu đô thị mới trên dòng sông Phó Đáy.

Dẫu mang trên vai gánh nặng non sông, đối diện với muôn vàn gian khổ của chiến khu, tâm hồn Người vẫn luôn ngập tràn tinh thần lạc quan, yêu thiên nhiên. Bên dòng sông này, Bác đã viết nhiều bài thơ chúc Tết và những thi phẩm dạt dào cảm xúc. Trăng và nước sông hòa quyện, tạo nên bức tranh tuyệt mỹ trong bài "Rằm tháng Giêng" (1948): "Rằm xuân lồng lộng trăng soi/Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân/Giữa dòng bàn bạc việc quân/Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền". Sắc xuân dường như không chỉ ở trên trời, mà đã tan vào nước, chảy dọc theo con sông mải miết: "Xuân giang, xuân thủy, tiếp xuân thiên". Giữa khung cảnh lãng mạn ấy, việc nước trọng đại vẫn được bàn định. Sự ung dung, tự tại ấy cho thấy một tâm thế vững vàng, dung dị và thanh cao vô ngần.

Hay như trong bài "Đi thuyền trên sông Đáy" (viết tháng 8-1949), người đọc lại thấy một Phó Đáy êm đềm đến lạ thường: "Dòng sông lặng ngắt như tờ/Sao đưa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo/Bốn bề phong cảnh vắng teo/Chỉ nghe cót két tiếng chèo thuyền nan".

Hôm nay, khói lửa chiến tranh đã lùi xa. Dòng Phó Đáy vẫn miệt mài chảy trôi, chở nặng vinh quang lịch sử mà còn đang từng ngày chứng kiến sự vươn mình của những miền quê cách mạng. Dọc theo thủy trình uốn lượn qua các xã Hùng Lợi, Tân Trào, Minh Thanh..., diện mạo nông thôn đang bừng lên sức sống mới. Đến nay, hơn 90% các tuyến đường trục xã, liên thôn ven sông đã được rải nhựa và đổ bê tông phẳng phiu; thu nhập bình quân đầu người vươn lên mức trên 55 triệu đồng/người/năm. Dòng nước mát lành bao đời nay vẫn ân cần tưới tắm cho những nương chè xanh ngắt vươn búp, những cánh đồng lúa trĩu bông, mang lại giá trị kinh tế cao.

Có một dòng sông Phó Đáy không quá dài, chẳng quá rộng lớn nhưng đã âm thầm chảy qua những thăng trầm của lịch sử, hòa vào nhịp đập chung làm nên ánh sáng của độc lập, tự do. Để rồi hôm nay, con nước ấy vẫn êm đềm reo hát, mang theo hơi thở của thời đại mới, tiếp tục bồi đắp mạch nguồn trù phú cho những bản làng không ngừng đổi thay trên quê hương Tuyên Quang.

Giang Lam