“Mồng tơi” trong câu thành ngữ

Kỳ trước Báo Tuyên Quang cuối tuần có bài viết về cách hiểu chệch đi của một số câu thành ngữ. Kỳ này, Báo tiếp tục giới thiệu bài viết của một bạn đọc, cung cấp một cách hiểu về từ “mồng tơi” trong câu thành ngữ “Nghèo rớt mồng tơi” để rõ hơn về đời sống lao động sản xuất của người nông dân xưa.

Áo tơi che mưa nắng, từng rất gắn bó với người nông dân.

Một câu, hai cách hiểu

“Nghèo rớt mồng tơi” là thành ngữ dân gian được sử dụng phổ biến trong tiếng Việt để chỉ cảnh nghèo túng cùng cực, thiếu thốn đến mức gần như không có gì đáng giá. Trong giao tiếp, người ta có thể nói một gia đình nghèo rớt mồng tơi, một người nghèo rớt mồng tơi, hoặc dùng thành ngữ này để tự nói về hoàn cảnh của mình theo lối ví von, đôi khi có chút hài hước.

Điều đáng chú ý là nhiều người quen nghĩ “rớt mồng tơi” là nói về loại rau mồng tơi. Bởi rau mồng tơi vốn mộc mạc, quen thuộc, gắn với bữa ăn bình dị của người lao động. Phải chăng vì thế, và rau có đặc điểm nhớt (rớt), nên thành ngữ này thường khiến người nghe hình dung mồng tơi là cây rau mọc trong vườn, câu thành ngữ biểu đạt cho cảnh nghèo.

Tuy nhiên, theo Từ điển thành ngữ Việt Nam của Viện Ngôn ngữ học được báo Tuổi Trẻ dẫn lại, “mồng tơi” hay “mùng tơi” trong thành ngữ là phần trên của chiếc áo tơi, có chức năng che mưa nắng, chứ không phải tên của loại rau như đã nhắc ở trên. Phần này được kết tương đối dày, bằng những dọc lá tốt, nên có thể còn nguyên ngay cả khi những phần khác của áo đã rách nát.

Áo tơi là loại áo che mưa nắng được làm từ nhiều lớp lá, thường là lá cọ, lá gồi hoặc những loại lá thích hợp ở từng địa phương. Áo có kết cấu tương đối nhẹ, được khoác lên người khi đi làm đồng, đi đường hoặc làm những công việc ngoài trời. Đặc biệt, ở các tỉnh miền Trung như Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình, áo tơi từng là vật dụng rất quen thuộc, phù hợp với điều kiện thời tiết khắc nghiệt và cuộc sống lao động của người dân.

Khi người nông dân phải sử dụng chiếc áo tơi trong thời gian dài, sau nhiều mùa vụ, những lớp lá ở thân áo dần mục, rách và rụng xuống. Người chủ vẫn cố dùng chiếc áo cũ vì không có tiền sắm chiếc mới. Đến khi áo rách tả tơi, phần còn lại cũng không thể giữ được nữa, hình ảnh ấy trở thành một cách nói đầy sức gợi về cảnh nghèo khốn cùng.

Theo cách lý giải này, chữ “rớt” có nghĩa là rơi rụng, còn “mồng tơi” là một bộ phận của áo tơi. “Nghèo rớt mồng tơi” vì thế gợi ra cảnh nghèo đến mức chiếc áo che thân cũng rách nát, không còn đủ khả năng bảo vệ người mặc trước mưa gió.

Nghề làm áo tơi vẫn được một số địa phương giữ gìn.

Áo tơi trong văn hóa dân gian

Chiếc áo tơi không chỉ có trong ký ức của những người từng sống ở làng quê xưa, mà còn thấp thoáng trong tiếng Việt hằng ngày, trong những câu ca dao, tục ngữ và những giai điệu viết về tình yêu, quê hương.

Trong ca khúc Ca dao em và tôi, nhạc sỹ An Thuyên có câu “Cùng em khoác chiếc áo tơi ra đồng”, gợi một tình yêu gần gũi, mộc mạc, gắn với cuộc sống lao động. Ở đó, áo tơi không chỉ che mưa nắng mà còn trở thành biểu tượng của sự đồng hành. Hai người cùng chia sẻ công việc, cùng trải qua những nhọc nhằn và cùng gìn giữ tình nghĩa qua năm tháng.

Nhạc sĩ Hoàng Anh có ca khúc “Áo tơi” , phổ thơ Nguyễn Đăng Độ có câu: “Bốn mùa xuân hạ với thu đông/Áo tơi quàng lưng cha lưng mẹ”. Chiếc áo tơi trở thành hình ảnh gắn với bóng dáng cha mẹ cần cù, tần tảo. Đó là chiếc áo gợi lên những hy sinh lặng thầm mà con cái có thể chỉ thực sự thấu hiểu khi đã trưởng thành.

Trong văn học dân gian, áo tơi cũng được nhắc đến trong nhiều câu như: “Mấy ai là kẻ hảo tâm/Nắng toan giúp nón, mưa dầm giúp tơi?”. Hoặc “Mưa dầm phải mặc áo tơi/ Thương anh cày ruộng cả đời cực thân”, “Trời mưa thì mặc trời mưa/Chồng tôi đi bừa đã có áo tơi”.

Ca dao về thân phận con người cũng có những câu nhắc đến áo tơi: “Tôi đây như thể áo tơi/Khi mưa thì dụng, tạnh trời thì thôi”, hoặc: “Tiếc thay cái tấm lụa đào/Áo rách chẳng vá, vá vào áo tơi/Trời ơi có thấu chăng trời?/Lụa đào mà vá áo tơi sao đành”...

Ngày nay, chiếc áo tơi xưa đã được thay thế bằng áo mưa bằng nhựa và vải chống thấm. Những thay đổi trong phương thức sản xuất, giao thông và đời sống cũng khiến chiếc áo tơi ít hoặc không còn xuất hiện trên các cánh đồng.

Tuy nhiên, áo tơi vẫn được nhắc đến trong những câu chuyện về làng quê, nghề thủ công và nếp sống của các thế hệ trước. Những làng nghề còn gìn giữ kỹ thuật chằm áo tơi cũng góp phần lưu lại tri thức dân gian về việc lựa chọn nguyên liệu, xử lý lá và tạo ra trang phục từ thiên nhiên.

Hiểu về một nghĩa ban đầu của câu thành ngữ “Nghèo rớt mồng tơi” cũng là hiểu về chiếc áo tơi, một hiện vật của đời sống nông nghiệp như một dấu mốc văn hóa. Nhìn vào nó, chúng ta có thể hình dung phần nào cách người Việt xưa ứng xử với thiên nhiên, thích nghi với hoàn cảnh và tạo nên những vật dụng hữu ích từ nguồn nguyên liệu giản dị quanh mình.

Ngọc Mai