Dấu ấn Trần Nhật Duật tại Tuyên Quang

Trần Nhật Duật là hoàng tử thứ sáu của vua Trần Thái Tông, là danh tướng có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng tiêu biểu cho hình ảnh một vị vương gia văn võ song toàn của triều Trần. Đặc biệt, những hoạt động của ông tại vùng Tuyên Quang xưa đã để lại dấu ấn đáng chú ý trong lịch sử quân sự, giao lưu văn hóa và ký ức dân gian của địa phương.

Đền Pác Tạ ở Na Hang liên quan đến giai thoại về người thiếp yêu quý của Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật.

Nhà quân sự tài ba

Tài năng quân sự là một trong những phương diện nổi bật nhất trong sự nghiệp của Trần Nhật Duật. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287 - 1288), ông được triều đình giao nhiều trọng trách quan trọng, góp phần bảo vệ nền độc lập của Đại Việt.

Đặc biệt, năm 1285, khi quân Nguyên mở cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ hai, Trần Nhật Duật được giao trấn thủ lộ Tuyên Quang, một địa bàn chiến lược ở phía Bắc, có vị trí quan trọng trên tuyến đường tiến quân từ Vân Nam xuống Đại Việt. Ông chỉ huy một cánh quân đóng tại trại Thu Vật, khu vực Yên Bình, thuộc tỉnh Lào Cai ngày nay, để ngăn chặn bước tiến của quân địch.

Trước sức tiến công mạnh mẽ của đối phương, Trần Nhật Duật cho quân rút theo đường sông Chảy, sau đó hội quân với lực lượng chủ lực của triều đình để tiếp tục cuộc kháng chiến.

Được giao chỉ huy chiến dịch Hàm Tử, ông cùng các tướng lĩnh và quân dân Đại Việt đánh tan lực lượng quân Nguyên do Toa Đô chỉ huy, tạo nên một thắng lợi quan trọng, mở đường cho quân ta tiến lên giải phóng Thăng Long, giành lại thế chủ động và tiến tới thắng lợi hoàn toàn.

Công lao của ông được sử sách ghi nhận qua lời đánh giá trong Đại Việt sử ký toàn thư: “Công đánh giặc Nguyên, Nhật Duật lập được nhiều hơn cả”.

Việc Trần Nhật Duật được giao trấn thủ lộ Tuyên Quang năm 1285 cho thấy vị trí chiến lược của vùng đất này trong công cuộc bảo vệ đất nước thời Trần. Những hoạt động quân sự của ông góp phần bảo vệ tuyến biên phòng phía Bắc, ngăn chặn hướng tiến công của quân xâm lược và củng cố thế trận phòng thủ của Đại Việt.

Nhà ngoại giao tài ba, người gắn kết các dân tộc

Trần Nhật Duật có khả năng sử dụng nhiều ngôn ngữ, am hiểu phong tục và tâm lý của các cộng đồng dân tộc. Đối với ông, muốn thu phục lòng người thì trước hết phải hiểu con người, tôn trọng văn hóa và tập quán của họ.

Ông từng một mình cưỡi ngựa đến gặp một thủ lĩnh người địa phương đang rắp tâm nổi loạn, tự nhiên trò chuyện bằng ngôn ngữ của người bản địa và ứng xử theo phong tục địa phương, ăn bằng tay và uống rượu bằng mũi. Khiến viên thủ lĩnh nọ tự nguyện quy phục triều đình mà không cần phải sử dụng đến binh đao.

Với vùng Tuyên Quang và các khu vực miền núi phía Bắc, cách ứng xử của Trần Nhật Duật có ý nghĩa sâu sắc. Đây là những địa bàn có nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ biên cương. Việc xây dựng mối quan hệ hòa hợp giữa triều đình và các thủ lĩnh địa phương không chỉ góp phần giữ vững an ninh mà còn tạo nên sức mạnh đoàn kết để chống lại kẻ thù chung.

Trần Nhật Duật còn là một nhà văn hóa có tâm hồn nghệ sĩ. Ông đặc biệt yêu thích âm nhạc, múa hát và các hoạt động nghệ thuật. Theo những ghi chép trong Lịch triều hiến chương loại chí, ông thường tự sáng tác các khúc nhạc, lời ca, điệu múa; trong đó có những tác phẩm sử dụng lời bằng chữ Nôm.

Phủ đệ của ông là nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động ca hát, biểu diễn nghệ thuật. Sách sử còn ghi nhận rằng nhà ông gần như ngày nào cũng có cuộc hát xướng. Điều đó cho thấy âm nhạc không chỉ là thú vui giải trí mà còn là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của vị vương gia này.

Đặt trong bối cảnh lịch sử Tuyên Quang, nơi có đời sống văn hóa phong phú của các dân tộc Tày, Dao, Cao Lan, Pà Thẻn, Mông..., có thể thấy cách tiếp cận văn hóa của Trần Nhật Duật mang ý nghĩa đặc biệt: tôn trọng sự đa dạng văn hóa, biết tiếp thu những giá trị khác biệt để tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Nhắc đến mối liên hệ giữa Trần Nhật Duật với vùng đất Tuyên Quang, không thể không nhắc đến giai thoại về người thiếp yêu quý của ông và ngôi đền Pác Tạ ở khu vực Na Hang.

Truyền thuyết kể rằng: “Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật khi đang trấn thủ vùng đất Tuyên Quang đã đem lòng ái mộ người con gái một viên tù trưởng địa phương có tài mạo, xinh đẹp, tính tình hiền thục lại xuất thân trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Sau khi đánh đuổi quân xâm lược Nguyên Mông, triều đình đứng ra tổ chức hôn lễ cho tướng quân với ái nữ xứ Tuyên. Trên đường đón vị hôn thê của tướng quân về kinh đô, gặp cơn lốc xoáy dữ khiến thuyền bị lật. Người vợ trẻ của tướng quân Trần Nhật Duật và cả đoàn tùy tùng bị chìm dưới lòng sông. Triều đình đã ra lệnh cho toàn dân nơi này tổ chức tìm vớt thi thể bà và trọng thưởng cho ai tìm thấy. Mấy ngày sau, có người trong dòng họ Ma đã vớt được thi thể người vợ trẻ của Chiêu Văn Vương - Trần Nhật Duật. Người dân địa phương đã lập đền thờ ngay tại nơi bà quy thác. Và từ đó, dòng họ Ma được quyền chăm lo hương khói cửa đền”.

Đó chính là đền Pác Tạ, nằm dưới chân núi Pác Tạ, thuộc khu vực Na Hang ngày nay.

Có thể nói, Trần Nhật Duật không chỉ là một danh tướng của triều Trần mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết các dân tộc, sự giao lưu văn hóa và nghệ thuật ứng xử nhân văn. Nghiên cứu về ông cũng là dịp để nhìn nhận rõ hơn vai trò của vùng đất Tuyên Quang trong lịch sử bảo vệ biên cương và công tác dân vận, xây dựng khối đoàn kết dân tộc vùng đồng bào miền núi.

Ngọc Mai