Người thầy của muôn đời

10:02, 21/11/2026

Chu Văn An (1292 -– 1370) là một nhà tư tưởng, là “Người thầy của muôn đời”, biểu tượng bất diệt cho nhân cách thanh cao và tinh thần tôn sư trọng đạo của dân tộc Việt Nam. Tháng 11/2019, Chu Văn An là người Việt Nam thứ tư được UNESCO vinh danh là danh nhân văn hóa thế giới.

Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, 
Chí Linh, Hải Dương (nay thuộc phường 
Chu Văn An, Hải Phòng).
Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, Chí Linh, Hải Dương (nay thuộc phường Chu Văn An, Hải Phòng).

Không màng danh lợi

Chu Văn An tên thật là Chu An, hiệu là Tiều Ẩn, quê ở thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội). Ông nổi tiếng là người thông minh, cương trực, không màng danh lợi.

Dưới triều vua Trần Minh Tông, ông đỗ Thái học sinh (tương đương Tiến sĩ) nhưng không ra làm quan ngay mà lui về quê nhà mở trường Huỳnh Cung dạy học. Tài năng uyên bác và đức độ sáng ngời của ông đã thu hút hàng ngàn môn sinh từ khắp nơi tìm đến. Dân gian vẫn còn lưu truyền câu chuyện cảm động về cậu học trò con vua Thủy Tề xin phép thầy vẩy mực làm mưa cứu dân thoát khỏi nạn hạn hán, dẫu biết bản thân sẽ chịu hình phạt của thiên đình. Giai thoại ấy cho thấy tình thầy trò sâu nặng mà còn khẳng định triết lý giáo dục của thầy Chu: học không phải để mưu cầu vinh hoa phú quý, mà là để giúp đời, cứu dân.

Nhờ uy tín lẫy lừng, Chu Văn An được vua Trần Minh Tông mời ra làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám - chức quan đứng đầu trường đại học đầu tiên của nước ta, trực tiếp dạy dỗ thái tử Trần Vượng (sau này là vua Trần Hiến Tông). Trên cương vị này, ông đem hết tâm huyết để chấn hưng nền học thuật nước nhà.

Tuy nhiên, đến đời vua Trần Dụ Tông, triều đình suy đồi, gian thần lộng hành, đời sống nhân dân lầm than. Chu Văn An đã dâng “Thất trảm sớ” xin chém đầu bảy tên nịnh thần quyền thế nhất triều để giữ gìn kỷ cương phép nước. Khi lời can gián không được chấp thuận, ông từ quan, lui về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương), lấy hiệu là Tiều Ẩn (người tiều phu ẩn dật), tiếp tục viết sách và dạy học cho đến cuối đời.

Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, 
Chí Linh, Hải Dương (nay thuộc phường 
Chu Văn An, Hải Phòng).
Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, Chí Linh, Hải Dương (nay thuộc phường Chu Văn An, Hải Phòng).

Đạo lý “Tôn sư trọng đạo” mẫu mực

Điểm sáng rực rỡ làm nên tầm vóc vĩ đại của Chu Văn An còn là hành động mẫu mực về đạo lý “Tôn sư trọng đạo”. Sử sách ghi lại rằng, nhiều học trò của ông sau này đỗ đạt cao và giữ chức đại thần trong triều như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát. Mỗi lần về thăm thầy, các vị quan lớn ấy đều phải ăn mặc giản dị, đứng chắp tay vái lạy từ ngoài sân và thưa gửi vô cùng lễ phép như thuở còn đi học. Nếu có người nào tỏ ra kiêu căng hay làm điều trái đạo lý, thầy Chu sẵn sàng trách mắng thẳng thắn, thậm chí không cho bước chân vào nhà. Uy đức của người thầy đã khiến các bậc quyền quý dù ở đỉnh cao danh vọng vẫn luôn giữ trọn lễ nghĩa và tự răn mình sống thanh liêm.

Vào dịp lễ mừng thọ 60 tuổi của ông, khi các môn sinh từ khắp nơi tề tựu về chúc thọ, thầy giáo Chu đã dẫn đầu đoàn học trò cùng nhau đi bộ đến thăm và bái lạy người thầy cũ từng dạy chữ vỡ lòng ngày thơ bé. Trước sự chứng kiến của bao thế hệ học trò, vị Tư nghiệp Quốc Tử Giám danh giá năm nào vẫn giữ trọn lễ nghĩa của một người học trò nhỏ, cung kính dâng lời chúc thọ và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc.

Hành động ấy của Chu Văn An chính là bài học thực tiễn sinh động và thấm thía nhất về tinh thần tôn sư trọng đạo. Ông nhắn nhủ với muôn đời sau rằng: dẫu có thành đạt đến đâu, có đứng trên đỉnh cao quyền lực hay danh vọng thế nào, cũng không bao giờ được phép quên đi cội nguồn tri thức và công ơn của người thầy đã dìu dắt mình từ những bước đi đầu tiên.

Với tài năng, nhân cách và sự cống hiến lớn; ông được truy tặng tước hiệu Văn Trinh Công, ban tên thụy là Khánh tiết và được đưa vào thờ tự tại Văn Miếu, nơi thờ tự của các bậc thánh hiền. Tên tuổi của ông đi vào lịch sử dân tộc như một bậc nho học tiêu biểu của nước Việt, một tấm gương sáng về đạo làm người, đạo làm thầy và đạo học.

Bàn về Chu Văn An, Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Tính cương nghị, thẳng thắn, sửa mình trong sạch, biết giữ tiết tháo, không cầu lợi lộc”. Còn Sử gia Phan Huy Chú ca ngợi Chu Văn An là “Làng nho nước Việt, trước sau chỉ có một ông, các người khác không ai so sánh được”.

Ngọc Mai


Ý kiến bạn đọc


Cùng chuyên mục
“Mồng tơi” trong câu thành ngữ
Kỳ trước Báo Tuyên Quang cuối tuần có bài viết về cách hiểu chệch đi của một số câu thành ngữ. Kỳ này, Báo tiếp tục giới thiệu bài viết của một bạn đọc, cung cấp một cách hiểu về từ “mồng tơi” trong câu thành ngữ “Nghèo rớt mồng tơi” để rõ hơn về đời sống lao động sản xuất của người nông dân xưa.
31/10/2026
“Vắt chanh” hay “Vắt tranh”?
Trong đời sống thường ngày, có những thành ngữ, tục ngữ bị biến đổi do truyền miệng hoặc do người dùng hiểu sai nghĩa của các từ cổ của kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Thành ngữ “Đều như vắt tranh” là một ví dụ như thế, khi rất nhiều người dùng chệch đi thành “đều như vắt chanh”.
24/10/2026
Dấu ấn Trần Nhật Duật tại Tuyên Quang
Trần Nhật Duật là hoàng tử thứ sáu của vua Trần Thái Tông, là danh tướng có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng tiêu biểu cho hình ảnh một vị vương gia văn võ song toàn của triều Trần. Đặc biệt, những hoạt động của ông tại vùng Tuyên Quang xưa đã để lại dấu ấn đáng chú ý trong lịch sử quân sự, giao lưu văn hóa và ký ức dân gian của địa phương.
14/11/2026
Bảo tàng Hermitage Kho tàng nghệ thuật của nước Nga
Bảo tàng Hermitage nằm tại thành phố Saint Petersburg của Nga, là một trong những bảo tàng nghệ thuật và lịch sử quy mô lớn và nổi tiếng nhất thế giới, sánh ngang với các bảo tàng Louvre (Pháp), Bảo tàng British Museum (Anh) và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Mỹ). Nơi đây không chỉ lưu giữ những kiệt tác nghệ thuật vô giá mà còn phản ánh sự huy hoàng của triều đại Nga hoàng, đặc biệt là thời kỳ các nữ hoàng và hoàng đế xây dựng Saint Petersburg thành một trung tâm văn hóa châu Âu.
07/11/2026