Hồn Chàm dưới bàn tay cô gái trẻ

Rời phố thị trở về với xóm nhỏ tổ 10 thôn Châng, phường Hà Giang 1, Nguyễn Thùy Trang chọn cho mình một con đường lặng lẽ: Tìm về những bản làng rẻo cao để học cách giữ lấy sắc chàm nguyên bản. Giữa khoảng sân phơi tràn ngập nắng ấm và nồng nàn hương lá, cô gái trẻ kiên trì viết nên câu chuyện bảo tồn di sản bằng tình yêu văn hóa bản địa, triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên và một tư duy làm nghề nghiêm túc.

Nguyễn Thùy Trang sáng tạo bức tranh vẽ sáp ong trên thổ cẩm từ đơn đặt hàng ở Trung Quốc.

Tìm lại sắc màu núi rừng

Bước chân vào khoảng sân nhỏ của gia đình Nguyễn Thùy Trang, ấn tượng đầu tiên là mùi hương chàm ngai ngái, hăng hắc thoang thoảng bay ra từ những thùng gỗ lớn. Trên giàn phơi, những thước vải chàm xanh thẫm dày dặn đang buông mình đón nắng. Giữa nhịp sống hối hả hôm nay, khi những gam màu công nghiệp nhanh chóng nhuộm rực rỡ lên bề mặt vải vóc nhưng cũng chóng phai xơ sau vài lần giặt, sắc xanh trầm lắng của tấm vải chàm thủ công lại mang một chiều sâu rất riêng.

Trang sinh ra và lớn lên ở một bản làng người Tày. Mùi khói bếp, tiếng thoi dệt vải cùng sắc áo chàm mộc mạc của các bà, các mẹ đã thấm sâu vào ký ức tuổi thơ em. Lớn lên, Trang thi đỗ và tốt nghiệp Trường Đại học Thương mại. Thế nhưng, tấm bằng cử nhân kinh tế và những cơ hội việc làm nơi phố thị không giữ chân được cô gái trẻ. Nhìn lại quê nhà, Trang nhận ra tình yêu với trang phục và văn hóa miền núi trong mình chưa bao giờ nguội tắt.

Nghĩ là làm, Trang trở về quê. Những ngày đầu, em dành nhiều thời gian la cà khắp các phiên chợ vùng cao. Càng đi nhiều, em càng nhận ra một thực tế buồn. Trang trầm ngâm nhớ lại: “Tôi rất xót xa khi thấy nhiều xấp vải, chiếc áo đội lốt chàm được bà con mua mặc nhưng thực chất nhuộm bằng hóa chất công nghiệp, hoặc nhuộm tự nhiên nhưng làm chưa đúng quy chuẩn. Màu của chúng dại lắm, thiếu độ sâu, chỉ qua vài lần giặt là bợt bạt, loang lổ. Vải chàm truyền thống vốn dĩ bền đẹp và lành tính, nếu bị thay thế như vậy thì dần dần tri thức dân gian cũng mất đi”.

Quyết tâm tìm ra công thức nhuộm chuẩn mực, Trang xách ba lô rong ruổi khắp bản làng, lân la trò chuyện bên những mẻ ủ chàm của người già. Nhận ra quy trình này đòi hỏi sự tinh tế và tỉ mỉ, em không ngần ngại tìm đến các bản ở xã Hoàng Su Phì, Xín Mần xin ở lại nhà đồng bào để “tầm sư học đạo”.

Chuyến đi ấy đã mở ra cho Trang nhiều điều mới mẻ. Trang hào hứng kể: “Sống cùng đồng bào, tôi mới vỡ lẽ ra bí quyết. Người Nùng U ở đây không chỉ dùng một loại cây. Họ khéo léo kết hợp tạo ra cao chàm từ cây chàm mèo thân thảo lá to với cây chàm thân gỗ lá nhỏ. Trải qua các công đoạn ngâm, ủ, đánh vôi vô cùng cầu kỳ, thứ bọt xanh sánh lại, chắt lọc thành một hỗn hợp sền sệt gọi là cao chàm”.

Đối với Thùy Trang, nhuộm chàm là cả nghệ thuật.

Sở dĩ cao chàm được coi như báu vật vì khác với nước nhuộm dùng một lần, cao chàm có thể lưu trữ được vài năm mà không hỏng, giữ nguyên phẩm chất, cực kỳ thuận lợi cho quá trình chế tác lâu dài. Nhưng tìm được nguyên liệu chuẩn mới chỉ là bước khởi đầu. Để màu nhuộm phát huy độ bóng và mượt sợi, Trang mày mò tìm thêm các chất phụ gia tự nhiên từ vỏ ốc suối, hạt bắp, củ nâu.

Mỗi ngày, sợi vải được nhúng vào bể nhuộm đến 3 lần và phải qua 3 lần thay nước màu. Muốn nước màu đậm và sắc nét, người ta lấy vôi bột nung từ vỏ ốc suối trộn đều vào nước chàm rồi mới thả vải vào. Công việc ấy đòi hỏi sự nhẫn nại từng chút một. Nhuộm chàm không chỉ đơn thuần là kỹ thuật thủ công, mà là sự tương tác trực tiếp với thiên nhiên. Nước sạch, ánh nắng mặt trời và điều kiện thời tiết từng ngày đều quyết định đến độ thắm của tấm vải.

Thổi hồn vào hoa văn sáp ong

Khi đã chủ động được nguồn vải chàm chất lượng, Trang tiếp tục thử sức với nghệ thuật vẽ hoa văn sáp ong - một kỹ thuật tạo hình truyền thống độc đáo của đồng bào Mông, Dao, Tày. Xung quanh góc làm việc của Trang luôn có 3 thùng chàm to được chăm sóc quanh năm. Vải do em nhuộm đạt độ bền màu cao, giặt thoải mái mà không lo phai bạc.

Để nét vẽ sáp ong được đều và mịn hơn, Trang đã tự nghiên cứu, thiết kế chiếc bút đồng cải tiến. Chiếc bút nhỏ gọn giúp người thợ dễ dàng di chuyển nét vẽ, thích nghi linh hoạt từ các đường thẳng hình học đến những đường cong phức tạp.

Trên từng tấm vải chàm, Trang không chỉ tái hiện các họa tiết cổ truyền mà còn kể những câu chuyện về thế giới tự nhiên và triết lý nhân sinh. Nhìn vào những bức tranh thổ cẩm của em, người ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh hoa mai, hoa sen, cây trúc, chiếc lá hay những chim muông gần gũi với đời sống thường ngày. Đặc biệt, hình ảnh con chim công bay lượn mềm mại hay những dòng chữ thư pháp mang ý nghĩa răn dạy đạo đức ở đời được thể hiện rất tỉ mỉ, giàu tính nghệ thuật.

Bức tranh vẽ bằng sáp ong trên vải chàm của Thùy Trang.

Trang chia sẻ: “Đồng bào mình ngày xưa vẽ cây cỏ, con vật lên trang phục không phải chỉ để cho đẹp. Mỗi hoa văn đều chứa đựng niềm tin về sự hòa hợp với thiên nhiên, mong ước bình an và lòng biết ơn đối với rừng núi. Tôi muốn giữ nguyên tinh thần ấy trong từng tác phẩm”.

Bên cạnh các bức tranh treo tường nghệ thuật, Trang còn thiết kế thêm dòng túi vải chàm thân thiện với môi trường để cung cấp cho các cửa hàng lưu niệm. Những sản phẩm này vừa mang tính ứng dụng cao, vừa góp phần giảm thiểu rác thải nhựa trong sinh hoạt.

Nhờ sự chỉn chu trong từng công đoạn, các sản phẩm vải chàm và tranh thổ cẩm của Trang không chỉ được khách hàng trong nước đón nhận mà còn xuất khẩu sang một số thị trường nước ngoài như Pháp, Trung Quốc. Sự đón nhận của thị trường quốc tế là minh chứng cho thấy giá trị của văn hóa truyền thống khi được làm bằng sự tử tế và tư duy bài bản.

Không dừng lại ở việc phát triển cho bản thân, mô hình làm vải chàm của Trang hiện đang tạo việc làm thường xuyên cho 3 đến 4 lao động địa phương với mức thu nhập ổn định trên 5 triệu đồng/tháng. Giữa khoảng sân phơi lộng gió ở bản làng người Tày, tiếng cười nói của những người thợ hòa cùng mùi hương chàm ngai ngái tạo nên một không khí lao động ấm áp, bình yên.

Hành trình của Nguyễn Thùy Trang cho thấy, giữ gìn nghề truyền thống không phải là đóng khung di sản trong quá khứ, mà là tìm cách đưa di sản sống cùng nhịp thở hôm nay. Bằng tình yêu chân thành với văn hóa bản địa, cô cử nhân kinh tế ngày nào vẫn đang lặng lẽ thắp sáng sắc xanh của núi rừng, mang câu chuyện của thổ cẩm và vải chàm Tuyên Quang đi xa hơn.