Vũ điệu văn hóa của người Bố Y

Vượt qua những chặng đường di cư lịch sử, người Bố Y - một trong 16 dân tộc rất ít người tại Việt Nam đã dừng chân bên dốc núi Nậm Lương, xã Quản Bạ. Bằng bàn tay lao động cần mẫn, họ chọn đất, tìm nguồn nước, hạ nền dựng nhà và gieo mầm nên những thửa ruộng lúa nước trù phú. Không chỉ kiên cường bám đất sinh tồn, người Bố Y còn sáng tạo và chắt chiu một kho tàng di sản văn hóa độc đáo, bền bỉ khẳng định sức sống trường tồn nơi miền cực Bắc.

Hành trình lập bản, giữ làng

Theo tài liệu từ Bảo tàng dân tộc học, Tổ tiên người Bố Y là một chi của người Lạc Việt cổ đại. Trải qua bao cuộc di cư lịch sử, họ nương theo dòng sông Nhiệm và sông Nho Quế tiến vào cư trú tại vùng đất Quản Bạ. Người Bố Y ở xã Quản Bạ hiện có khoảng 180 hộ, trong đó tập trung nhiều nhất ở thôn Nậm Lương với hơn 110 hộ. Là cư dân nông nghiệp làm ruộng nước truyền thống, khi chọn đất lập làng, người Bố Y luôn tìm về những vùng đất bằng phẳng gần nguồn nước để tiện canh tác và sinh hoạt. Trước khi hạ nền dựng nhà, chủ nhà trang trọng làm lễ cúng thổ địa, gửi gắm ước nguyện ngôi nhà kiên cố, gia đình khỏe mạnh, làm ăn phát đạt.

Hát múa trong Lễ mừng cơm mới của người Bố Y.

Trong tâm thức dân gian của người Bố Y, vũ trụ gồm ba tầng dọc: trần gian ở giữa, phía trên là nơi ngụ trị của thần linh, phía dưới lòng đất là mường của những người tí hon. Hệ thống tín ngưỡng vạn vật hữu linh cùng thiết chế xã hội cổ truyền đã hình thành nên lối sống gắn kết sâu sắc với tự nhiên. Nhà ở là kiểu kiến trúc nhà trình tường lợp ngói âm dương. Tường đất dày, kết cấu chắc chắn giúp ngôi nhà thích ứng với điều kiện khí hậu vùng núi; khoảng sân, gian bếp và không gian sinh hoạt được sắp xếp phù hợp với nếp sống gia đình nhiều thế hệ.

Ngày nay, hòa chung khí thế phát triển mới, người Bố Y cũng bắt nhịp nhanh với những đổi thay trong tư duy sản xuất và làm kinh tế. Họ chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển du lịch. Trưởng thôn Nậm Lương Vương Khắc Quân chia sẻ: “Trước đây, đời sống đồng bào Bố Y gặp nhiều khó khăn, sản xuất chủ yếu dựa vào ruộng nương, thu nhập bấp bênh. Nhưng gần đây, người dân mạnh dạn chuyển sang trồng rau màu theo hướng hàng hóa, từng bước nâng cao thu nhập, toàn thôn có 272 hộ nhưng chỉ còn hơn chục hộ nghèo”.

Giữ mạch nguồn văn hóa

Không chỉ nhạy bén, chăm chỉ trong lao động sản xuất, người Bố Y còn sở hữu một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú. Đặc biệt nhất trong đó là làn điệu dân ca Bố Y - di sản đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018. Với đặc trưng lối hát “kéo giọng” mộc mạc, từ hát đối đáp trong đám cưới, hát mừng thọ, hát dựng nhà, đến những câu hát giao duyên tha thiết, hát trong lao động sản xuất… đều bao quát toàn bộ đời sống tinh thần, chứa đựng triết lý nhân sinh, giáo dục đạo lý làm người và thể hiện tính gắn kết cộng đồng sâu sắc.

Phụ nữ Bố Y gìn giữ nghề may, thêu trang phục truyền thống.

Bên cạnh dân ca, phong tục Lễ Tết và nghi lễ nông nghiệp của người Bố Y cũng đậm đà sắc màu tâm linh. Hằng năm, vào mùng 6 tháng 6 âm lịch, đồng bào Nậm Lương lại thành kính tổ chức cúng thần Ruộng và Tết cơm mới để tạ ơn trời đất, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Những bài văn cúng cổ truyền được các nghệ nhân cẩn trọng chép tay, lưu giữ qua nhiều thế hệ như một chiếc “chìa khóa” mở ra chiều sâu đời sống tinh thần của cộng đồng.

Người Bố Y có nhiều nghề truyền thống, nhưng nổi bật nhất là nghề may, thêu trang phục mang dấu ấn văn hóa đặc sắc. Để hoàn thiện bộ trang phục, người phụ nữ Bố Y phải dành nhiều tháng dệt vải, nhuộm chàm, cắt may và thêu từng đường kim, mũi chỉ. Những dải hoa văn ở cổ, tay áo, mũ, váy được thêu tinh xảo, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo. Mỗi bộ trang phục không chỉ đáp ứng nhu cầu mặc mà còn lưu giữ thẩm mỹ, kỹ năng thủ công và niềm tự hào về nguồn cội. Bà Phan Thị Minh chia sẻ: “Tôi học mẹ thêu từ khi mới 10 tuổi, đến nay đã hơn 50 năm gắn bó với nghề thêu, tôi yêu thích nghề thêu truyền thống và đang tích cực dạy lại cho các cháu”. Hội LHPN xã Quản Bạ đang nghiên cứu hỗ trợ thành lập tổ thêu may trang phục, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Bố Y.

Dấu ấn đậm nét trong hành trình giữ gìn bản sắc của người Bố Y là Dự án bảo tồn văn hóa truyền thống được triển khai từ năm 2013 với mục tiêu xây dựng thôn Nậm Lương thành Làng Văn hóa du lịch tiêu biểu trong tuyến du lịch dọc di sản văn hóa trên khu vực Công viên Địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn. Dự án đã giúp dựng lại khu sinh hoạt cộng đồng mang đậm nét kiến trúc nhà trình tường cổ, khơi dậy sức sống nội sinh trong lòng mỗi người dân. Những nghệ nhân, cao niên am hiểu phong tục cùng bà con bản làng đã chung tay phục dựng hàng loạt nghi lễ truyền thống như lễ cưới, mừng thọ, cầu mưa, cầu mùa; đồng thời miệt mài sưu tầm nhạc cụ, khôi phục nghề thủ công và mở lớp truyền dạy văn cúng cổ cho thế hệ trẻ.

Dù vậy, hành trình đưa di sản thoát khỏi nguy cơ mai một để trở thành một “tài sản” bền vững, đóng góp trực tiếp vào phát triển du lịch địa phương vẫn còn lắm gian nan. Trưởng thôn Vương Khắc Quân trăn trở: “Bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng, mà phải làm cho di sản sống được trong đời sống hôm nay. Để biến kho tàng văn hóa Bố Y thành sản phẩm du lịch thu hút du khách, bà con rất cần những “cú hích” mạnh mẽ hơn từ chính sách hỗ trợ, sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng và đặc biệt là sự chuyển biến trong tư duy làm du lịch cộng đồng”.

An Giang