Tôn vinh nét đẹp nhà sàn

TQĐT - Rất nhiều du khách ngoài tỉnh khi đến Tuyên Quang, tận mắt chiêm ngưỡng những ngôi nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc Tày đều không khỏi trầm trồ bởi những nét đẹp, sự tinh tế, độc đáo mang đậm nét văn hóa của đồng bào vùng cao nơi đây. Cũng bởi thế mà du khách một số tỉnh, thành cả nước đã không ngần ngại mời “Nghệ nhân làm nhà sàn Tuyên Quang” về quê họ để dựng bằng được một ngôi nhà sàn như mong muốn.

Ông Vương Văn Bình bên ngôi nhà sàn của gia đình anh Trần Đăng Khoa, xóm 12, xã Thắng Quân,
do cơ sở của ông xây dựng, vừa mới hoàn thành đưa vào sử dụng.

Một trong những nghệ nhân làm nhà sàn người Tày Tuyên Quang có tiếng là  ông Vương Văn Bình, xóm 2 xã Thắng Quân (Yên Sơn). Ông Bình là chủ cơ sở sản xuất gỗ Bình Thước, chuyên phục dựng, gia công lắp đặt, xây dựng nhà sàn. Sản phẩm nhà sàn người Tày Tuyên Quang do cơ sở ông vừa thiết kế, vừa thi công đã xuất hiện ở nhiều nơi trong và ngoài tỉnh. Tiếp chúng tôi, ông Bình hồ hởi, nhà sàn của đồng bào dân tộc Tày quê mình không chỉ là một nét đẹp về mặt kiến trúc thẩm mĩ mà còn chứa đựng cả những giá trị nhân sinh. Rất nhiều du khách người Kinh khi được chiêm ngưỡng nhà sàn đều muốn sở hữu một ngôi nhà. Bởi vậy mà khách hàng của cơ sở đã có ở khá nhiều nơi, trong đó có cả thành phố lớn như Hà Nội, thậm chí thành phố Hồ Chí Minh... 

Ông Bình say sưa kể cho chúng tôi về những giá trị độc đáo về ngôi nhà sàn. Với ông nhà sàn có một giá trị vô cùng đặc biệt, cả tuổi thơ của ông gắn bó với ngôi nhà sàn của cha mẹ, chỉ cần nhắm mắt lại là ông có thể nhớ từng chi tiết từ chiếc cầu thang, cái cột, cái vỉ kèo... Sau này trưởng thành ông theo nghề mộc, ý tưởng tự tay làm nên những ngôi nhà sàn cho đồng bào mình được ông ấp ủ bấy lâu đã thành hiện thực và giờ đây, ông đã góp phần đưa ngôi nhà sàn của người Tày quê mình cho những khách hàng ở khắp mọi miền đất nước. Mỗi công trình sau khi hoàn thành đều là những “tác phẩm nghệ thuật kiến trúc” mà bất cứ ai cũng phải trầm trồ bởi vẻ đẹp. Theo ông Bình, nhà sàn có ở hầu hết các tỉnh miền núi, nhiều dân tộc ở nhà sàn chính vì vậy mà nhà sàn có rất nhiều mẫu. Tuy nhiên trong rất nhiều mẫu nhà sàn thì hầu hết khách hàng ưa thích mẫu nhà sàn của người Tày Tuyên Quang. Có những khách hàng khi lên Tuyên Quang du lịch được thấy, say mê, yêu thích các mẫu nhà sàn ở đây và họ có ý định muốn được ở trong ngôi nhà đó, khi đó họ nhờ đến ông xây dựng. 

Chị Trần Mỹ Dung, trú tại quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh là một trong những vị khách của ông Bình cho hay, cách đây 2 năm chị lên Tuyên Quang tham gia chuỗi du lịch cộng đồng. Vốn là người yêu thích những ngôi nhà sàn bằng gỗ, chị đã tìm hiểu khá kỹ một số mẫu nhà sàn ở xã Khuôn Hà, huyện Lâm Bình. Nghe giới thiệu ông Bình là nghệ nhân làm nhà sàn người Tày Tuyên Quang có tiếng, chị đã quyết định đặt hàng với ông để xây dựng một ngôi nhà sàn cho gia đình chị. Và ngôi nhà sàn người Tày Tuyên Quang như mong muốn của gia đình chị Dung đã trở thành hiện hữu, tọa lạc trong một khuôn viên khá rộng trong lòng thành phố có không gian thoáng đãng, có tiểu cảnh giả sơn, có hồ nước nhỏ. Không gian phong thủy làm nổi bật ngôi nhà sàn của đồng bào dân tộc Tày, khiến bất kỳ một vị khách nào của gia đình - dù có khó tính, cũng đều phải trầm trồ trước vẻ đẹp đặc sắc vốn có của nó.

Ngay gần cơ sở sản xuất gỗ Bình Thước của ông Bình, gia đình anh Trần Đăng Khoa ở xóm 12, xã Thắng Quân (Yên Sơn), cũng vừa hoàn thành ngôi nhà sàn mới do cơ sở ông Bình xây dựng. Anh Khoa tâm sự, sở dĩ yêu thích nhà sàn vì bởi từ xưa đến nay cách bài trí trong ngôi nhà sàn của người Tày cũng rất chặt chẽ. Sự bài trí này thể hiện được nền nếp của gia đình. Gian đầu tiên gần cửa chính là nơi tiếp khách và diễn ra mọi hoạt động của nam giới. Gian giữa là nơi để bếp lửa, nơi để nấu ăn và mọi người xum vầy quây quần bên nhau mỗi khi đông về. Gian phía dưới giáp vách là nơi để chạn bát. Gian thứ ba là nơi để bàn thờ tổ tiên, và giáp với bàn thờ tổ tiên là chỗ ngủ của chủ nhà. Gian phía trong cùng là chỗ ngủ của phụ nữ. Ngày nay, do ảnh hưởng của cơ chế kinh tế thị trường và sự giao thoa giữa các nền văn hóa khác nhau nên ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày đang có phần bị biến đổi, thêm vào đó có những cách tân hiện đại hơn, sự bài trí trong ngôi nhà sàn cũng thay đổi, những điều kiêng kỵ cũng giảm bớt, những vật liệu truyền thống đang dần được thay bằng những vật liệu bền vững hơn. Xây dựng ngôi nhà sàn theo hướng hiện đại thì có thêm một gian trái để làm bếp, khu vệ sinh cũng hết sức hợp lý. Tầng dưới thường được tôn cao hơn so với nhà sàn cũ có thể sử dụng nhiều mục đích khác nhau.

Đưa chúng tôi đi thăm quan nhà xưởng - cơ sở sản xuất gỗ Bình Thước của gia đình, ông Bình cho biết đây chính là nơi thực hiện các khâu dựng phần thô ngôi nhà sàn. Ông cho hay, ngôi nhà sàn của người Tày Tuyên Quang là sự tích lũy những kinh nghiệm của người vùng cao để hòa hợp với thiên nhiên. Bộ phận chủ yếu của ngôi nhà sàn là bộ cột, kèo và xuyên, nó là bộ khung quyết định sự vững chãi và tạo nên hình dáng của ngôi nhà, có ảnh hưởng đến tính thẩm mĩ của ngôi nhà. Cột có nhiệm vụ trụ vững trên mặt đất làm điểm tựa cho toàn ngôi nhà, xuyên và kèo đều được gắn vào các cây cột bằng các lỗ đục trên cột. Kèo tạo nên phần chóp nhọn và sườn của mái nhà. Xuyên có tác dụng liên kết các cây cột với nhau, góp phần tạo nên bộ khung nhà. Ngoài ra còn có các bộ phận phụ như đòn tay, mè, dui.  

Bên ngôi nhà sàn của gia đình anh Trần Đăng Khoa, xóm 12, xã Thắng Quân vừa mới được xây dựng hoàn thành, ông Bình tâm đắc, đúng như có người nhận xét, nhà sàn của đồng bào dân tộc Tày còn là nơi chứa đựng những giá trị nhân sinh, tín ngưỡng, phong tục tập quán lâu đời, là tổ ấm, là nơi để cho các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau sau thời gian làm việc vất vả. Không những thế, nhà sàn còn thể hiện được những giá trị lâu bền về mặt kỹ thuật, nghệ thuật và nuôi dưỡng tâm hồn con người, nó trở thành di sản văn hóa vật thể rất cần được bảo tồn, lưu giữ cho các thế hệ mai sau. Vì vậy, rất cần sự quan tâm của các cấp, các ngành và của toàn xã hội để loại hình văn hóa này có thể tiếp tục được phát huy, bảo tồn và ngày càng phát triển. 

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế - xã hội, đời sống vật chất của người Tày được nâng cao. Tuy nhiên, nhà sàn truyền thống vẫn không hoàn toàn mất đi mà đã được cải tạo bằng những vật liệu mới và sử dụng với các chức năng mới, vẫn từ bộ khung cũ phát triển thành nhà sàn hai tầng, cách trang trí và bày biện pha nhiều nét hiện đại. Việc sắp xếp, trang trí tùy theo nhu cầu sử dụng, đổi mới của người dân nhưng khi hoàn thiện vẫn giữ lại được những kiến trúc cơ bản từ khung cho đến đường nét hoa văn. Dù được xây dựng mới với nhiều nét kiến trúc hiện đại, tuy nhiên dáng dấp cũng như nét văn hóa của nhà sàn truyền thống vẫn được người dân gìn giữ và bảo tồn cho đến ngày nay.

Hiện cơ sở gỗ của ông Bình có 20 thợ, để hoàn thiện phần thô tại xưởng một ngôi nhà sàn có thể mất hơn 2 tháng sau đó toàn bộ ngôi nhà sẽ được vận chuyển đến nơi lắp đặt, thời gian để hoàn thiện mất khoảng 1,5 tháng nữa. Đội ngũ thợ của công Bình bao gồm một số những người được coi là “nghệ nhân” có nhiều kinh nghiệm xây dựng nhà sàn và một số thợ ở các tỉnh khác như Hà Nam, Nam Định, kiếm được một người thợ lành nghề về nhà sàn là rất hiếm và khó tìm. Trong quá trình làm nhà sàn, mỗi người thợ phụ trách một công đoạn. Mỗi năm, trung bình ông Bình dựng được từ 2 đến 3 ngôi nhà sàn cho khách hàng, giá thành của mỗi ngôi nhà từ 1 - 2,5 tỷ đồng, tùy thuộc vào chất liệu gỗ.  

Ghi chép: Thanh Phúc

Tin cùng chuyên mục