Câu đố vui của đồng bào dân tộc Dao

TQĐT - Cũng như nhiều dân tộc anh em khác, người Dao có văn hóa dân gian rất độc đáo. Nếu như người Kinh có kho tàng truyện cổ dân gian, dân ca, hò vè thì người Dao cũng có một thế giới truyện cổ, làn điệu Páo dung… Trong đó, câu đố là một trong những hình thức diễn xướng lâu đời thể hiện lối tư duy sinh động của đồng bào miền sơn cước.

Là một người tâm huyết với văn hóa Dao từ nhiều năm nay, ông Bàn Công Hiến, thôn Cầu Mạ, xã Yên Nguyên (Chiêm Hóa) thường đến những nơi người Dao sinh sống để sưu tầm các loại câu đố dân gian. Ông Hiến cho biết, câu đố của người Dao nằm trong hệ thống câu đố của văn học dân gian và diễn ra ở dạng đối thoại. Một người đặt ra câu đố, một hoặc nhiều người suy nghĩ trả lời. Đề tài trong câu đố của người Dao là những sự vật, hiện tượng hay con người gắn với cuộc sống mưu sinh của họ: “Mài non vuôm tồm neng/Vuôm mìn goi tó piắng/Vuôm dậu goi, piằng dậu pùn” (Có một vực nước xanh/Hoa nở trên mặt nước/Nước cạn thì hoa rụng), đáp án: Cái đèn; “Mài tào ngùng tại/ Pié chiết cháo húng phào lùng” (có con trâu chết/Bốn chân chổng lên trời), đáp án: Cái gác bếp. 

Do tiếng nói các ngành Dao có ít nhiều khác nhau nên các câu đố có đặc trưng riêng. Đố về “cái kiềng” thì người Dao Quần chẹt hỏi: “Pua mục, chuông đam tìu điáng” (ba chị em khiêng một cây); người Dao Đại bản (Dao đỏ) hỏi: “Pua tào miền ton chuông tìu phá pên” (Ba đứa trẻ con chung một cái khăn), người Dao Tiền hỏi: “Pua tào ton chuộn tìu liu sin sai” (Ba người con cùng vác một cây)…

Đồng bào Dao thường đố về sự việc, con vật gần gũi, thân quen. Chính vì vậy, câu trả lời đối với một số người cũng không phải là khó đoán, khó giải. Vào lúc nhàn rỗi, thư thái, vui chơi, người Dao thường gợi ra những câu đố để tạo không khí vui vẻ. Khi một người đưa ra câu đố, người còn lại tìm được đáp án trả lời cho đúng. Nếu đúng đáp án thì được khen ngợi hoặc có phần thưởng, nếu không đúng thì được gợi ý để đối phương tìm ra. Câu đố cũng được người Dao dùng trong lúc lao động tạo nên sự vui tươi, sôi nổi xua tan sự mệt mỏi, căng thẳng. Hoặc trong lễ hội, trai gái thường chia làm hai phe, khi bên nữ ra câu đố thì bên nam trả lời hoặc ngược lại.

Những câu đố vui hóm hỉnh, tinh nghịch tạo nên sự cởi mở gắn kết con người với nhau. Bên cạnh đó, câu đố giúp người Dao phát triển trí tuệ, biết suy nghĩ, tìm tòi, biết quan sát sự vật xung quanh. Bởi vậy, các cụ ông, cụ bà thường gọi các cháu đến đặt vài câu đố. Không chỉ giúp các cháu phát triển tư duy mà còn gắn kết được tình cảm giữa người thân trong gia đình.

Câu đố của người Dao có rất nhiều được truyền miệng từ người này sang người khác. Đây chính là một loại hình văn hóa dân gian độc đáo, cần được sưu tầm, bảo lưu giữ gìn để tạo nên sự phong phú trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số.             

    Giang Lam

Tin cùng chuyên mục