Chuyện “đấu loa” bên sông Bến Hải

Đến Quảng Trị, chúng tôi được nghe kể về cuộc “đấu loa” ở hai bờ sông Bến Hải như một trong những câu chuyện đặc biệt của lịch sử kháng chiến chống Mỹ. Ở đó, âm thanh trở thành vũ khí, lời nói trở thành sức mạnh, và niềm tin trở thành điểm tựa để vượt qua chia cắt; góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc.

Sau Hiệp định Genève 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt hai miền, lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới. Cầu Hiền Lương bắc qua sông Bến Hải trở thành biểu tượng của nỗi đau chia cắt. Chỉ cách nhau vài chục mét, nhưng mỗi bờ sông là hai thế giới khác biệt về chế độ, về lý tưởng. Chính tại không gian đặc biệt ấy, một hình thức đấu tranh độc đáo đã diễn ra: “đấu loa” cuộc đối đầu trên mặt trận tuyên truyền, tâm lý.

Cụm tượng đài Khát vọng thống nhất ở bờ nam sông Bến Hải.

Hai bên bờ sông đều dựng những hệ thống loa công suất lớn, hướng thẳng sang phía đối diện. Từ sáng sớm đến đêm khuya, những bản tin, lời kêu gọi, những câu chuyện và cả những bài hát liên tục được phát đi. Bờ Bắc truyền tải thông điệp về chính nghĩa của cuộc kháng chiến, về khát vọng thống nhất, về tình cảm ruột thịt Bắc - Nam không thể chia cắt. Bờ Nam, địch tuyên truyền gây nhiễu thông tin, tác động tâm lý, làm lung lay ý chí của đối phương.

Hệ thống loa phóng thanh với công suất lớn của ta bên bờ Bắc sông Bến Hải được chia thành 5 cụm dài hơn cây số, mỗi cụm có 24 loa chĩa về bờ Nam. Hằng ngày loa phát các chương trình của đài Tiếng nói Việt Nam, đài truyền thanh Vĩnh Linh về các chủ trương, chính sách của Đảng, tính ưu việt và sự lớn mạnh của miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

Bên cạnh các thông tin chính trị còn có những chương trình của đội truyền thanh lưu động, chương trình văn hóa, văn nghệ do các nghệ sĩ miền Bắc thể hiện. Có những chương trình kéo dài từ 14 đến 15 tiếng đồng hồ, có khi phát cả vào ban đêm.

Ở bờ Nam, chính quyền Sài Gòn cũng gắn những cụm loa có công suất lớn do Tây Đức, Úc cung cấp phát inh ỏi.

Đáp lại, ta lắp thêm 8 loa công suất gấp đôi 50W và một loa công suất 250W của Liên Xô sản xuất. Khi hệ thống loa bờ Bắc vang lên đã át hẳn tiếng loa bên bờ Nam.

Đầu năm 1960, phía bờ Nam lắp một dàn loa hiện đại do Mỹ sản xuất có công suất cực lớn âm thanh có thể vang xa đến cả chục km.

Các nhà báo dự Hội thảo Báo Đảng các tỉnh miền Trung Tây Nguyên tại Quảng Trị năm 2023 nghe giới thiệu về cuộc đấu loa.

Phía bờ Bắc, ta lại có chiếc loa đường kính 1,7 mét công suất 500W, sau đó bổ sung thêm 20 loa 50W, 4 loa công suất 250W để đối lại. Các cụm loa được đặt trên trụ bê tông cốt thép kiên cố, riêng chiếc loa 500W đặt trên xe lưu động, khi thuận gió âm thanh có thể truyền xa hơn 10km.

Để cung cấp điện cho hệ thống loa có công suất lớn này, ta đã dựng một đường dây cao thế 6KvA dài gần 10 km và một trạm tăng âm cho hệ thống loa đặt cách cầu Hiền Lương 2,5km về phía bắc.

Cuộc “đấu loa” 2 bên bờ sông Bến Hải vừa đối đầu về nội dung, vừa chạy đua về kỹ thuật, cường độ âm thanh, sự sáng tạo trong cách thể hiện. Có lúc âm thanh từ hai phía chồng lấn lên nhau, vang vọng khắp không gian, khiến dòng sông Bến Hải vốn hiền hòa trở thành một “dòng sông âm thanh” đầy kịch tính. Mãi đến năm 1965, khi máy bay Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc, hệ thống loa phóng thanh của cả hai bờ mới hoàn toàn ngừng hoạt động.

Vượt lên tất cả, yếu tố quyết định của cuộc “đấu loa” không nằm ở thiết bị, mà ở lòng dũng cảm và tinh thần trách nhiệm của những cán bộ tuyên truyền. Các phát thanh viên bên bờ Bắc hiểu rằng, để thuyết phục được người nghe, không chỉ cần lý lẽ sắc bén mà còn cần sự đồng cảm, cần chạm đến những giá trị chung của dân tộc. Chính điều đó đã giúp những “làn sóng âm thanh” không chỉ vượt qua khoảng cách địa lý, mà còn đi sâu vào tâm thức con người.

Đứng trên cầu Hiền Lương, nghe cô hướng dẫn viên Khu di tích kể về cuộc chiến âm thanh ngày ấy; chúng tôi như nghe tiếng dòng sông Bến Hải nhắc rằng, trong chiến tranh, không chỉ có những trận đánh bằng súng đạn, mà còn có những cuộc đấu tranh bằng trí tuệ, bằng lời nói, bằng niềm tin. Và cảm nhận sâu sắc về giá trị của hòa bình - từ Thành cổ Quảng Trị, từ các nghĩa trang liệt sỹ Trường Sơn, đường 9, từ cả mặt trận mặt trận tưởng như “vô hình” này.

Cụm loa của Đài Vĩnh Linh ở bờ Bắc Bến Hải

Hiện nay, khi công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, bài học từ cuộc “đấu loa” bên dòng Bến Hải ngày ấy vẫn còn nguyên giá trị. Bởi cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng không hề giảm đi, mà đang ngày càng phức tạp hơn. Bởi trong “biển thông tin” hôm nay, điều giữ chân người nghe không phải là âm lượng, mà là giá trị và sự chân thực.

Được biết, tỉnh Quảng Trị vừa phê duyệt Đề án xây dựng Bảo tàng Ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình với tổng mức đầu tư 1.000 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành trước năm 2030, giúp thế hệ hôm nay và mai sau cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử, để những giá trị của hòa bình, của chính nghĩa và đoàn kết dân tộc tiếp tục được nuôi dưỡng.

Để trong dòng chảy của thời đại mới, âm vang ngày nào của cuộc “đấu loa” bên dòng Bến Hải luôn nhắc nhở mỗi chúng ta về giá trị của hòa bình, về trách nhiệm giữ gìn, phát huy những thành quả độc lập tự do mà cha ông ta phải hy sinh để có được.

Duy Anh