Giếng cổ thôn Tha

Nằm giữa lòng bản Tày cổ với lịch sử định cư hơn 800 năm, giếng cổ ở thôn Tha, phường Hà Giang 1 không chỉ là mạch nước nguồn sinh hoạt chưa bao giờ vơi cạn, mà còn là nơi giữ gìn mạch sống, lưu giữ văn hóa cộng đồng, nuôi dưỡng ký ức và khát vọng mới của bản làng người Tày.

Linh hồn trong đời sống bản Tày

Nằm cạnh ngôi nhà sàn truyền thống ở vị trí trung tâm làng, giếng cổ thôn Tha chưa bào giờ cạn nước. Nhìn từ góc độ địa chất thủy văn, giếng cổ thôn Tha là một hiện tượng tự nhiên kỳ thú của vùng đất dưới chân dải Tây Côn Lĩnh hùng vĩ. Nguồn nước chảy ra từ mạch ngầm sâu thẳm dưới lòng đất, được thanh lọc qua nhiều lớp cát sỏi tự nhiên nên quanh năm trong vắt, tinh khiết đến mức có thể nhìn rõ từng viên cuội nhỏ nơi đáy giếng.

Ông Nguyễn Sơ Bé kể về giếng cổ ở thôn Tha.

Sự kỳ diệu của mạch nước này nằm ở chỗ nó tự điều hòa theo nhiệt độ của tự nhiên. Mùa đông dòng nước tỏa hơi ấm áp, mùa hè lại mát lạnh. Dù thời tiết có khắc nghiệt đến đâu, dù những năm hạn hán kéo dài khiến con suối quanh bản vơi cạn, mạch ngầm giếng cổ vẫn bền bỉ tuôn chảy. Người dân thôn Tha tự hào rằng, dòng nước này chính là bầu sữa mẹ thiên nhiên ban tặng cho bản; từ người già tới trẻ nhỏ đều thích uống nước từ giếng để cảm nhận vị ngọt lành, sảng khoái.

Tồn tại lâu đời cùng bản làng, vượt lên trên giá trị tự nhiên, giếng cổ từ lâu đã ăn sâu vào tâm thức và trở thành một phần không thể thiếu trong không gian văn hóa bản địa, sánh đôi cùng biểu tượng nhà sàn truyền thống. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Chự, người nắm giữ tâm hồn và ngón đàn Then cổ của bản làng, trầm ngâm chia sẻ: “Ở vùng người Tày chúng tôi, hầu như bản làng nào được lập nên cũng phải tựa lưng vào núi và tìm cho mình một mạch nước nguồn nuôi dưỡng mạch sống.

Mạch nước ngầm ở giếng cổ thôn Tha là một trong những mạch nước lâu đời nhất, mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần. Nước giếng này không chỉ cung cấp nước sinh hoạt, mà còn có thể thanh tẩy những muộn phiền, chứng kiến điệu Then, lời Cọi ngân vang qua bao mùa lúa chín”.

Tìm gặp ông Nguyễn Sơ Bé, năm nay đã 76 tuổi, người được xem là “cuốn sử sống” và cũng là người đầu tiên đặt những viên đá tảng để xây dựng, tôn tạo lại vành giếng cổ năm xưa, chúng tôi mới cảm nhận rõ giá trị lịch sử, văn hóa lâu bền chứa đựng trong lòng giếng. Lần giở ký ức, ông Bé kể: “Từ ngày còn bé, tôi đã được nghe ông bà kể lại chuyện dựng bản, lập làng của người Tày từ hàng trăm năm trước, họ đã tìm thấy mạch nước ngầm kỳ diệu này.

Để bảo vệ báu vật của làng, cả làng đã cùng nhau tôn tạo, xây dựng giếng cổ. Điều đặc biệt khiến tôi nhớ mãi khi tôn tạo giếng là mực nước trong giếng không bao giờ duy trì quá cao, chỉ qua đầu gối, khi tôi đặt chiếc cống vào miệng mạch nước ngầm cao lên một chút để bà con lấy nước dễ dàng, thì nước không chảy ra, mà phải đặt đúng vị trí miệng mạch ngầm thì nước đều đặn quanh năm”.

Cũng theo lời ông Bé, giếng cổ còn là nơi lưu giữ một nét đẹp phong tục vô cùng thiêng liêng vào mỗi dịp Tết Nguyên đán. Cứ vào tờ mờ sáng mùng Một Tết, khi tiếng gà rừng vừa thức giấc gọi mặt trời lên, cả bản Tha lại rộn ràng bước chân về phía giếng cổ. Mỗi gia đình mang theo một chiếc bình nhỏ để xin “nước lộc”. Họ múc dòng nước thanh khiết đầu năm để uống, rửa mặt, thành kính cầu nguyện một năm mới ngập tràn may mắn, tiêu trừ mọi bệnh tật, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và bếp lửa giữa nhà sàn không bao giờ tắt. Dòng nước ngầm ngày đầu năm như một sợi dây tâm linh vô hình kết nối quá khứ với hiện tại, liên kết ước vọng của con người với tự nhiên.

Những câu chuyện đời thường được bà con kể bên giếng cổ sau buổi làm đồng.

Không chỉ có vậy, giếng cổ còn là không gian lãng mạn của tình yêu lứa đôi, là nơi thêu dệt nên biết bao câu chuyện tình duyên đẹp dưới bóng cọ xanh. Ông Bé cười nhớ lại thời thanh xuân sôi nổi: “Thanh niên trai gái ngày trước đêm nào cũng tụ tập tại giếng cổ để trò chuyện, cất vang lời Then điệu Tính. Từ mạch giếng này, không biết bao nhiêu đôi trai gái đã nên vợ thành chồng, cùng nhau xây dựng những nếp nhà sàn hạnh phúc”.

Tôi về thăm giếng cổ một ngày tháng 7, khi mặt trời dần đứng bóng. Mùa hè mà mạch giếng vẫn không vơi đi. Các cô gái Tày đi làm đồng về, tóc đẫm mồ hôi, nghiêng mình bên thành giếng múc nước mát rửa mặt, những chàng trai dừng chân bên giếng, uống một ngụm nước mát lành, bao nhọc nhằn, lo toan của cuộc sống mưu sinh bỗng chốc tan biến, chỉ còn lại sự thư thái, bình yên len lỏi vào tâm hồn.

Khơi dòng tương lai

Thôn Tha thuộc vùng người Tày “ba phương”, được xem là một trong những vùng cư trú lâu đời của người Tày ở cực Bắc, với lịch sử hơn 800 năm. Trải qua bao biến thiên của thời gian, nơi đây vẫn giữ được dáng dấp của một bản làng cổ với những ngôi nhà sàn mái cọ, dòng suối chảy quanh bản làng, những thửa ruộng bậc thang và tiếng Then, tiếng Cọi ngân vang trong những ngày hội Lồng Tông đầu xuân hay lễ Lẩu Then Bjoóc Mạ tháng Ba âm lịch.

Giờ đây, khi cuộc sống hiện đại mang theo dòng nước máy tiện lợi đến từng căn bếp của mỗi ngôi nhà sàn, giếng cổ thôn Tha vẫn không bị chìm vào lãng quên mà mang trong mình sứ mệnh mới, trở thành điểm tựa văn hóa để khơi mở tương lai, phát triển du lịch cộng đồng bền vững cho vùng đất bản Tày cổ. Những năm gần đây, chính quyền địa phương cùng người dân đã chung tay tôn tạo, xây dựng lại không gian xung quanh giếng cổ một cách khoa học và tinh tế.

Nằm ngay vị trí đắc địa ở trung tâm, như trái tim của bản làng, bên cạnh những ngôi nhà sàn truyền thống lợp mái cọ, giếng cổ đã tạo nên một cụm cảnh quan độc đáo, mang đậm dấu ấn của một làng du lịch cộng đồng tiêu biểu đoạt giải thưởng Homestay ASEAN danh giá, trở thành điểm check-in không thể bỏ qua. Khách du lịch đến thôn Tha đều ngỡ ngàng trước vẻ đẹp tĩnh lặng, nguyên sơ của bản làng, thích thú nghe kể câu chuyện về giếng cổ.

Dưới bóng cọ râm mát, giếng nước cổ ở thôn Tha bền bỉ qua tháng năm, gom nhặt từng nhịp sống của bản làng để làm giàu trầm tích văn hóa. Hôm nay, ông Bé lại dẫn lũ trẻ trong bản ra giếng cổ, kể chuyện lập bản, lập làng của người Tày, về mạch nước ngầm thanh sạch, mát lành, về hồn cốt của bản Tày “ba phương” và ước mơ về một ngôi làng văn hóa vươn tầm.

Phóng sự: Biện Luân