Kỷ vật thời chiến

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhiều người lính năm xưa giờ đã da mồi, tóc bạc. Thế nhưng, thời gian dường như ngưng đọng lại trên những món đồ cũ kỹ mà họ mang về từ chiến trường. Một chiếc áo sờn vai, cái võng dù bạc màu hay chiếc cà-mèn móp méo... không chỉ là vật dụng sinh hoạt, mà đã trở thành mảnh ký ức vẹn nguyên của một thời tuổi trẻ vào sinh ra tử.

“Báu vật” mang hình hài kỷ niệm

Đối với những người lính năm xưa, ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mong manh, có khi chỉ cách nhau trong tấc gang của một làn đạn trượt. Vì thế, mỗi vật dụng theo họ trở về từ cõi chết không đơn thuần là đồ vật vô tri. Trải qua bao thăng trầm của đời sống thường nhật, những kỷ vật ấy vẫn được trân quý như chính một phần da thịt.

Về thôn Làng Lạc, xã Xuân Quang, hỏi thăm ông Hà Hữu Độ - người thương binh hạng 1/4 từng gửi lại 14 năm thanh xuân nơi trận mạc, ai cũng biết ông có một món đồ luôn được cất kỹ cẩn thận. Đó là một chiếc áo bộ đội mỏng tang, màu xanh đã bạc phếch và sờn mòn theo năm tháng.

Kỷ vật chiến trường của Hội Thương binh xã Hồng Sơn.

Chiếc áo ấy được cán bộ Tổng cục Hậu cần mang vào tận chiến trường trao tặng ngày đó. Bàn tay chai sạn, mang đầy dấu vết thương tật của ông run run miết nhẹ lên từng đường chỉ sứt sổ, rưng rưng như đang được chạm vào vai áo của những người anh em năm nào. Ông nghẹn ngào: "Mỗi lúc nhớ chiến trường quay quắt, tôi lại lấy chiếc áo ra vuốt ve, ngắm nghía. Chỉ cần nhìn thấy áo lính là như thấy lại anh em, để tự an ủi và vơi bớt nỗi xót xa thương những người đã không thể trở về".

Bao miền ký ức thiêng liêng của cựu chiến binh Phùng Hữu Chí, tổ 6, phường Minh Xuân đều gói ghém trọn vẹn trong chiếc võng dù và cái la bàn sờn cũ. Chốn rừng thiêng nước độc, la bàn là “đôi mắt” dẫn đường, còn võng dù vừa là chỗ ngả lưng, vừa làm chiếc cáng nhuốm máu tải thương binh trong vòng vây đạn pháo. Ông trải lòng: "Đây không chỉ là đồ vật, mà là xương máu, là hình bóng đồng đội tôi. Mười chín, đôi mươi đi đánh giặc chẳng tiếc thân mình, chỉ xót xa cho những người anh em giờ này vẫn chưa được đưa về với gia đình".

Có những món kỷ vật chẳng hề xa lạ, mà thân thuộc, gắn bó những thế hệ trong một gia đình qua bao năm tháng. Câu chuyện về chiếc cà-mèn truyền đời của cựu chiến binh Nguyễn Đình Đông, thôn Xuân Hòa, xã Tân Quang trao cho con trai Nguyễn Đình Chung, xã Đồng Yên thật sự xúc động.

Năm 1979, chiếc cà-mèn bạc màu ấy đã cùng ông Đông - một Trung đội trưởng vận tải vào sinh ra tử trên mặt trận Vị Xuyên, cất giữ từng chút thức ăn nuôi sống người lính giữa mưa bom bão đạn. Khi ông xuất ngũ trở về, nó trở thành cầu nối lặng lẽ giữa hai thế hệ. Anh Chung bộc bạch: “Nhìn chiếc hộp kim loại cũ kỹ này, nhà tôi lại nhớ về quãng đời khói lửa của cha. Chiếc cà-mèn không được cất kín trong tủ kính mà được đặt trang trọng trong gia đình, như một lời nhắc nhở không lời nhưng đầy sức nặng về những hy sinh thầm lặng chìm khuất sau cuộc sống ấm no, thanh bình hôm nay”.

Những “bảo tàng nhỏ” trong lòng dân

Tại xã Hồng Sơn, một không gian khiêm tốn chừng vài mét vuông nơi góc sân nhà ông Vũ Trọng Hải (thôn Kim Xuyên) được Hội Thương binh xã dành riêng để trưng bày kỷ vật chiến trường. Chiếc tủ nhỏ dung dị ấy là nơi cất giữ cẩn thận hơn 40 hiện vật nhuốm màu đạn bom.

Đứng trước chiếc tủ trưng bày, cựu chiến binh Vũ Tuấn Tú, Trưởng Ban liên lạc Hội Thương binh Hồng Lạc, xã Hồng Sơn run run chạm vào chiếc cốc nhôm xỉn màu của liệt sỹ Nguyễn Xuân Hùy. Bị thương nặng tại mặt trận Tây Nguyên cách đây đã nửa thế kỷ, người lính ấy gắng gượng gò vỏ đạn làm chiếc cốc, đinh ninh ngày hòa bình sẽ mang về tặng người vợ tào khang. Nhưng rồi, ông đã vĩnh viễn nằm lại nơi rừng thiêng nước độc. Gần 50 năm trôi qua, chiếc cốc được đồng đội mang về với quê hương, mang theo một lời hứa vĩnh viễn dang dở.

Ông Nguyễn Quang Vĩnh, xã Yên Nguyên kể câu chuyện chiến tranh qua kỷ vật cho các cháu mình.

Cạnh đó là chiếc áo thun nhuốm máu đã đi theo ông Tú suốt mấy chục năm, từng được xé vội làm gạc ép chặt vào vết thương cứu mạng chính ông giữa làn đạn pháo. Ông Tú chia sẻ: "Chúng tôi mất hàng chục năm trời lặn lội, gom nhặt những món đồ này không phải để ôn nghèo kể khổ. Chỉ mong thế hệ sau nhìn vào để thấu hiểu cha ông đã đổ bao nhiêu máu thịt mới đổi lấy được nền hòa bình ngày hôm nay".

Ngọn lửa gìn giữ ký ức thiêng liêng ấy cũng đang cháy bền bỉ trong căn nhà của cựu giáo chức Nguyễn Quang Vĩnh ở thôn Đồng Bả, xã Yên Nguyên. Hơn nửa đời người gắn bó với phấn trắng bảng đen, gia tài lớn nhất của ông không chỉ là những thế hệ học trò trưởng thành, mà còn là một "bảo tàng thu nhỏ" với gần 100 kỷ vật vô giá. Đam mê góp nhặt ký ức của ông nhen nhóm từ những ngày thơ bé. Lớn lên, suốt những năm tháng đi dạy khắp nơi, đi đến đâu ông cũng cất công tìm kiếm kỷ vật.

Thấy thân nhân người lính nghèo khó, ông không ngần ngại trích những đồng lương ít ỏi của mình để mua lại hiện vật, xem như cách giúp đỡ họ lo toan cuộc sống. Lắm lúc mang đồ về, ông đành tạ lỗi với vợ: "Tháng này anh không đưa được hết lương cho vợ rồi". Hiểu tấm lòng chồng, bà chỉ lặng lẽ giặt giũ, lau chùi những kỷ vật nhuốm màu đạn bom rồi xếp ngay ngắn vào góc nhỏ. Nhờ sự đồng hành thầm lặng ấy, góc nhà ông Vĩnh giờ đây là nơi lưu giữ những hiện vật mang số phận riêng: từ chiếc ba lô của người lính Vương Mí Phùa, bộ quân phục của chiến sĩ dân tộc Tày ở Xín Mần, đến lá thư hoen ố của liệt sỹ Nguyễn Quang Thạch.

Không chỉ lưu vết sự khốc liệt của đạn bom qua những chiếc la bàn, ba lô hay tăng võng, kỷ vật thời chiến còn cất giấu phần hồn lãng mạn, trong trẻo nhất của người lính. Cuối năm 1984, giữa chốt gác biên giới Hà Tuyên ngập chìm trong sương lạnh, bài thơ "Qua những cánh thư xanh" của cựu chiến binh Nguyễn Hồng Quang (phường Hà Giang 2) được đăng báo.

Như một nhịp cầu diệu kỳ, từ hậu phương, hàng trăm lá thư với nét chữ nắn nót của các nữ sinh, chị em phụ nữ khắp mọi miền Tổ quốc gửi lên tuyến lửa. "Dẫu chưa một lần gặp mặt, nhưng thương các anh đi tuần trong giá rét..." - những dòng chữ mộc mạc, thấm đẫm tình hậu phương ấy đã thực sự trở thành ngọn lửa sưởi ấm trái tim những người lính trẻ giữa các trận pháo kích chát chúa.

Hàng trăm "cánh thư xanh" được ông Quang nâng niu, cất kỹ dưới đáy ba lô ròng rã suốt nửa thế kỷ. Để rồi nay, người lính già đã nghẹn ngào trao tặng lại tất cả tài sản vô giá ấy cho Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Ông bộc bạch, việc làm này là để minh chứng cho một tình quân dân son sắt, thủy chung sẽ còn sống mãi với thời gian.

Thời gian dẫu trôi đi, nhưng những kỷ vật thời chiến vẫn sống mãi như một cuốn biên niên sử không lời. Tất cả nhắc nhớ chúng ta rằng, bầu trời hòa bình hôm nay đã phải đánh đổi bằng cả thanh xuân, mồ hôi và máu xương của biết bao thế hệ. Trân trọng kỷ vật chính là trân trọng lịch sử. Những chứng tích ấy sẽ mãi là ngọn đuốc soi đường, truyền động lực mạnh mẽ để thế hệ trẻ hôm nay tiếp tục vững tay bút, chắc tay súng, viết tiếp bản hùng ca chiến thắng trong công cuộc xây dựng, bảo vệ và kiến thiết Tổ quốc phồn vinh.

Giang Lam