Bước chân trên miền di sản

Những ngày đầu Thu, trên những cung đường uốn lượn giữa đá xám của Cao nguyên đá Đồng Văn, đoàn chuyên gia Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu gồm ông Yuanyuan Zheng và bà Sanja Marija Pellis miệt mài khảo sát từng điểm di sản, gặp gỡ người dân, lắng nghe những câu chuyện về văn hóa, địa chất và sinh kế. Đây là kỳ tái đánh giá danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO được thực hiện định kỳ 4 năm một lần - một dấu mốc quan trọng để nhìn lại hành trình bảo tồn và phát huy giá trị của vùng đất địa đầu Tổ quốc.

Đoàn chuyên gia tái thẩm định Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn tìm hiểu, trải nghiệm các sản phẩm văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc tại địa phương.

Mở ra “trang sách đá” giữa đại ngàn

Buổi sáng trên Cao nguyên đá bắt đầu bằng cái se lạnh đặc trưng của miền núi cao. Con đường dẫn đoàn khảo sát xuyên qua những dãy núi đá xám bạc, lúc chìm trong mây, lúc mở ra trước mắt những khoảng trời rộng lớn. Mỗi khúc cua lại mở ra một cảnh sắc khác, khiến hành trình tưởng như quen thuộc với người địa phương vẫn có thể trở thành một phát hiện mới đối với những vị khách lần đầu hoặc đã nhiều lần khảo sát các vùng địa chất trên thế giới.

Trong số các thành viên đoàn khảo sát, ông Yuanyuan Zheng gây chú ý bởi sự tỉ mỉ và tập trung. Tại mỗi điểm đến, ông quan sát địa hình, ghi chép thông tin, trao đổi với cán bộ địa phương và dành thời gian tìm hiểu những đặc điểm riêng của từng khu vực. Không chỉ nhìn những dãy núi đá bằng cảm quan của một du khách, ông tìm kiếm những câu chuyện ẩn phía sau cảnh quan. Một tầng đá, một dạng địa hình, một hẻm vực hay một vách núi đều được đặt trong mối liên hệ với quá trình hình thành và biến đổi của tự nhiên.

Theo ông Yuanyuan Zheng, điều gây ấn tượng mạnh nhất tại Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn là hệ thống địa chất đặc biệt được hình thành qua hàng trăm triệu năm. Qua khảo sát thực tế, ông nhận thấy mỗi điểm đến đều mang những dấu ấn riêng về cấu tạo địa chất, địa hình và quá trình kiến tạo tự nhiên, tạo nên một không gian địa chất đa dạng, giàu giá trị khoa học.

Với một người đã có cơ hội đặt chân tới nhiều Công viên địa chất trên thế giới, điều khiến ông Yuanyuan Zheng đánh giá cao khi tới Cao nguyên đá Đồng Văn không chỉ là những giá trị địa chất. Ông nhận thấy sự khác biệt của vùng đất này còn nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa địa chất với cảnh quan, hệ sinh thái và đời sống con người. Những giá trị ấy không nằm tách biệt trong một khu vực bảo tồn khép kín, mà hiện diện ngay trong không gian sinh sống, sản xuất và văn hóa của cộng đồng. Ông Yuanyuan Zheng chia sẻ: “Mỗi nơi có một đặc điểm địa chất riêng, nhưng Cao nguyên đá Đồng Văn đem lại cho tôi cảm giác rất đặc biệt. Càng khảo sát, tôi càng nhận thấy nơi đây còn nhiều giá trị để nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu với thế giới”.

Đoàn chuyên gia tái thẩm định Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn trải nghiệm những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc trên Cao nguyên đá.

Nếu ông Yuanyuan Zheng tiếp cận Cao nguyên đá bằng ánh mắt của một nhà chuyên gia giàu kinh nghiệm, thì với bà Sanja Marija Pellis, hành trình lần này lại mang đến cảm xúc của một người lần đầu khám phá miền di sản. Chiếc máy ảnh cá nhân gần như luôn đồng hành cùng nữ chuyên gia. Trên mỗi cung đường, khi một cảnh sắc bất ngờ mở ra trước mắt, bà lại dừng lại quan sát, ghi lại những hình ảnh ấn tượng. Những dãy núi đá nối tiếp nhau. Những cung đường uốn lượn giữa núi rừng. Những bản làng nép mình bên sườn núi. Những mảng màu trang phục truyền thống của người dân vùng cao, tất cả trở thành những khoảnh khắc bà muốn lưu giữ.

“Ở mỗi nơi tôi đi qua, tôi đều muốn dừng lại để ngắm nhìn và ghi lại bằng máy ảnh những khoảnh khắc đẹp nhất. Tôi đặc biệt thích cách cảnh quan thiên nhiên nơi đây gắn liền với cuộc sống của người dân”, bà Sanja Marija Pellis chia sẻ.

Từ những cung đường quanh co giữa núi đá đến đèo Mã Pí Lèng, từ không gian văn hóa tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc vùng Cao nguyên đá Đồng Văn đến sự náo nhiệt của chợ phiên Đồng Văn, bà Pellis không chỉ tìm kiếm những khung hình đẹp mà còn quan sát cách con người hiện diện trong không gian di sản. Với bà, sức hấp dẫn của Cao nguyên đá không thể chỉ được lý giải bằng địa chất hay cảnh quan. Đó là sự hòa quyện giữa núi đá, thiên nhiên, bản làng, con người và văn hóa. Qua những trải nghiệm trực tiếp, bà Pellis có thêm cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị của một Công viên địa chất mà trước đó bà mới chỉ biết qua hình ảnh và những thông tin được giới thiệu.

Đoàn chuyên gia tái thẩm định Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn tìm hiểu văn hóa cộng đồng địa phương.

Nhìn lại một hành trình

Trong đợt tái thẩm định này, các chuyên gia quan tâm tới nhiều khía cạnh: bảo tồn các giá trị địa chất, cảnh quan; phát huy các giá trị văn hóa; giáo dục cộng đồng; quảng bá hình ảnh; phát triển du lịch bền vững và đặc biệt là vai trò của người dân trong việc gìn giữ di sản. Điều đó cho thấy một danh hiệu quốc tế không phải là đích đến cuối cùng. Ngược lại, mỗi lần tái đánh giá là một lần địa phương phải tự nhìn lại mình. Những điểm làm tốt cần tiếp tục phát huy, những hạn chế cần được khắc phục. Các giá trị mới cần được nhận diện và đưa vào câu chuyện chung của Công viên địa chất. Quan trọng hơn, người dân sống trên Cao nguyên đá phải tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm.

Những chuyên gia rồi sẽ rời Cao nguyên đá, song ghi chép, đánh giá và cảm nhận của họ sẽ trở thành một phần trong hành trình tái thẩm định danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Câu chuyện về miền di sản vẫn tiếp tục. Bởi người viết tiếp câu chuyện ấy không phải những chuyên gia chỉ đến trong một chuyến khảo sát, mà là những người đang sống trên cao nguyên đá mỗi ngày. Để rồi, khi những bước chân của chuyên gia đã rời xa, miền đá vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình.

Nguyễn Yếm